VANITAS VANITATUM¹

W zbyt przestronnym hallu międzynarodowego hotelu siedzi samotna pani w smokingowym kostiumie. Godzina szósta po południu minęła; milcząca groźba sennego mroku, z każdą minutą wyraźniejsza, zawisła nieruchomo nad hallem tak pustym, że zdaje się, jakoby każdy dźwięk najcichszy rozlewał się kręgami ponurego dudnienia – tak się koniec sezonu obwieszcza. Jesień straciła suchotniczy swój temperament, swą werwę wisielczą – zaniechała daremnych wysiłków, by zdwojonym tętnem krwi zagłuszyć – ciemne przeczucie klęski; kilka dni temu opadła nagle z sił – przestała kłamać – otwarcie przyoblekła żałobę, przysypała popiołem stargane łachmany letniego przepychu. No i oczywiście wzbudziła w sercach ludzkich tajny popłoch. Popakowali rzeczy – i poodjeżdżali najbliższymi pociągami.

Widocznie pani w smokingu mocniejsze ma nerwy, skoro się podziemnemu pożarowi popłochu oparła. Lecz widać, że dostroiła się przedziwnie do pory roku – osoba jej bowiem tworzy pikantny kontrast z onieśmielającą surowością eleganckiego ubrania. Spod włosów przyciętych bez zarzutu patrzą w nicość oczy zbyt wielkie, oczy o boleśnie powiększonych źrenicach, otoczone stalowymi pierścieniami – Rozedrgane mięśnie twarzy pięknej, lecz wcale nie ładnej, grają całą skalę uczuć gwałtownych i złych bezustannym da capo² – lewa ręka podrzuca przegub co parę minut ruchem kurczowym od zbyt częstego powtarzania – wówczas spod męskiego niemal rękawa wysuwa się na przebłysk sekundy mała tarczka zegarka.

Pani w smokingu siedzi tu bowiem od piątej; w ciągu półtorej godziny doznała trzy razy sejsmicznego wstrząsu – trzy razy bowiem lift³ osunął się ku ziemi bezszelestnie – lecz za każdym razem wyłoniła się istota pół-istniejąca, nieokreślona, aż przejrzysta – homunkulus⁴ niedokończony – czarna dama zdobyła się na uśmiech znużony.

Istnieją noce tajemnicze, w których nawet panie o męskich fryzurach i duszach doznają cudów. Jedna z takich nocy wystarczyła, by się ludzkość przeistoczyła w mglisty taniec mar niewyraźnych, homunkulusów takich, jak te trzy.  P r a w i e  cała ludzkość.

Jedyny wyjątek, ten, który w podobnych wypadkach przeobraża się w herosa, stanął w hallu o szóstej czterdzieści⁵. Choć nie biła światłość od jego postaci – jednak galaretowate kształty sennych sprzętów nagle zjędrniały, mgliste kontury rzeczy przybrały tę ostrość przesadną, jaką podziwiamy w wypukłym lustrze.

Heros rozejrzał się bystro – zaczem skierował się prosto i szybko, jak przeznaczenie, ku pani w smokingu. Uśmiech radosnego powitania wydobył dopiero w ostatniej chwili, gdy stanął przed nią.

Ucałował rękę chłodną i usiadł w fotelu obok. Pani w smokingu spojrzała na zegarek przeciągle – potem zwróciła się do pana:

– Proszę, podaj mi dokładną godzinę – zdaje mi się, że musiałam źle nastawić.

Rysy herosa były w tej chwili ostre i zimne, jakby dłutem wykłute z szlachetnego kamienia.

– Sądzę, że będzie około pół do ósmej – może trzy. – A, nie – jest dopiero szósta czterdzieści trzy.

– Dziękuję.

A teraz, ponieważ zdradziłeś brak wychowania, każąc mi czekać godzinę i czterdzieści dwie minuty, mam nad tobą przewagę – i proszę, abyś mi towarzyszył na górę.

– Leno, wiesz jak lubię twój pokój zaciszny, a tak pełen twej potężnej indywidualności; lecz stanowczo nie mogę cię kompromitować. Jesteś kobietą sławną –

– Jak hotel aż brzęczał od przeludnienia, toś mógł. Dziś masz skrupuły – wobec pustych pokojów i chłopca od windy.

– Właśnie; w tłumie ludzie, szukający cienia, mogą się świetnie uniewidocznić; nasz romans był jednym z siedemdziesięciu ośmiu (oczywiście na jednym piętrze) – dziś jest jedynym; wszystkie oczy, stęsknione za cieniem choćby zgorszenia, lgną do nas jak kleszcze –

– Chodź, Alfred.

Heros wstał sprężyście – porozumiał się z zegarem filuternym mrugnięciem – Wszystko dokoła szeptało: to po raz ostatni – a zegar dodawał: za godzinę dinner⁶.

W pokoju Leny – widząc, że zdejmuje kapelusz i rękawiczki – heros kocim ruchem przystąpił do niej z tyłu i chwycił w ramiona – bardzo mocno. Lena zachwiała się. Gniew, stężony pod presją tylu atmosfer⁷, ile minut musiała czekać – wybuchł teraz olśniewającą eksplozją. Wyrwała się z ramion dotąd bezwzględnie zwycięskich – i sparaliżowała ofiarę tym spojrzeniem wężowym, jakie zdradza nienawiść miłosną. Alfred doznał uczucia wielce niemiłego – w braku reakcji namiętnej. Po długiej chwili pozbierał się:

– Dobrze, lecz w takim razie po co mnie Pani tu zwabiła?

– Nie zwabiłam – odkomenderowałam cię „tudotąd”⁸, jak mówi jeden z naszych wielkich – i zaśmiała się czysto, szczerze. – A po co? By porozmawiać.

Oczy jej tańczyły przy tych słowach i pryskały iskrami, niby u podnieconej czarownicy. Na swe nieszczęście, heros był mężczyzną inteligentnym – i może dlatego kobiet nie znał wcale; zbyt fanatycznie obstawał przy rozpowszechnionym dogmacie, że kobieta, to bezmózgie narzędzie płci. – Więc nie przeczuwał nawet dość subtelnej zemsty, której miał paść ofiarą.

Lecz już niesamowite płomyki pogasły. Zrzucając wszelkie maski tak nagle, że to działało jak obnażenie się niespodziewane, (heros znów [stracił]⁹ równowagę na sekundę) pani w smokingu rozpoczęła:

– Idzie mi o kwestię hamletową¹⁰. Wiesz, że jestem jedyną wybitną kompozytorką na świecie. Ja znów wiem, że naprawdę uznajesz rezultaty mej pracy. Czy zauważyłeś, jaka przepaść dzieli moje utwory poprzednie od Koncertów G-dur i Cis-mol, tudzież od Symfonii pomarańczowej? Te trzy rzeczy dopiero uzasadniają mą wziętość. Wszystkie trzy napisałam tego lata, wyczuwając rytm twego oddechu poprzez nieznaczną dzielącą nas przestrzeń. Otóż, Alfie drogi, świat, żądny mej muzyki, zwraca się z prośbą do ciebie. Przy tobie tworzę rzeczy, przed którymi sama stoję zdziwiona – bez ciebie przestanę pisać – na długo; może na zawsze. Nie uśmiechaj się w sercu; miałam kochanków wielu – a ręczę ci, że żaden z nich nie słyszał tego, co tobie dziś oświadczam. Ty jesteś moim dopełnieniem; toteż rozkosz seksualna przylutowała mnie podstępnie do ciebie. Dziś wszystkie prądy i fluidy¹¹ mego życia opływają wspólnym obiegiem nas oboje; jeśli się oderwiesz – umrę dzięki nadmiernej utracie krwi metafizycznej.

Właściwie nie wiem nawet, czy cię kocham – uczucie moje jest straszne w swej niczym nie przesłoniętej, nie przystrojonej rzeczywistości – biologiczne ciążenie. Natura jest tak pewna siebie w tym wypadku, że gardzi zwykłymi środkami przynęty – miłymi halucynacjami miłości, która przecie służy tylko do tego, by oszukać narzędzia natury co do Jej celów; gdyby krew sama nie kłamała, gdyby oczy nie ulegały mamidłu, człowiek nie mógłby się rozmnażać – groza i bunt godności ludzkiej ścięłyby na lód wszelki zapęd pożądania. O mnie wszakże natura nie ma obawy; wyjawia mi wszystko z cynizmem wszechmocy; wie, że mego pożądania ani przerażenie, ani duma nie przemogą.

Znam twe śmieszności, twe braki, ba, nawet te brudne plamki na twej bieliźnie intymnej życia, których miłość nie przeżyje nigdy. Znam twe serce zimne, twą myśl czyhającą, złośliwą; nie łudzę się co do ciebie wcale – każde kłamstwo przejrzę od razu; wiem, że mnie już nie pożądasz z dawną bezpośredniością; niczego mi ta piekielna natura nie oszczędza. Na myśl o zdradzie – czuję najwyraźniej, jak życie we mnie przestaje krążyć i wysycha; wtedy przeobrażam się w samicę pierwotną i wiem, że potrafię zabijać z chytrą nieomylnością dzikiego – że potrafię truć szybko lub powoli, duszę i ciało, nie cofając się przed listami anonimowymi – że potrafię więzić cię, przekreślić twoje ludzkie prawa, – byle cię mieć – żyć – i pracować.

Tak. Więc słuchaj:

Ja jestem wolna. Ciebie trzeba przykuć, byś się nie wyśliznął. Weźmiesz zatem rozwód; za sześć tygodni będziemy małżeństwem – i to tym razem na podstawie ślubu kościelnego, którego, jak wiesz, prawie nie można rozwiązać. Zimy będziemy spędzać tam, gdzie praca nasza nas wezwie; ty jesteś pod tym względem bardziej ode mnie związany, więc będę się w razie potrzeby do ciebie stosować; praca jest jedyną rzeczą, którą uszanuję zawsze i bezwzględnie. W lecie ja decyduję o sposobie spędzenia sezonu. Poza tym – jeśli uznamy w tym korzyść – będziemy oboje urządzać sobie coroczny urlop; kilka tygodni, spędzonych osobno. Przez ten czas możesz używać po swojemu i lizać (jeśli zechcesz, a wiem, że zawsze zechcesz) z cudzą pomocą, rany przetarte od kajdan. Możesz uszczęśliwiać sześćdziesiąt kochanek – owszem, im więcej, tym lepiej; ale wara – wara mącić mi spokój w domu! Jeśli przeczuję pierwsze drgnienia rodzącej się intrygi – jeśli zauważę roztargnienie, ważące spojrzenia – synku, wówczas zamknie się nad tobą piekło, jakiego dotąd nie znałeś. Będę cię męczyć, szpiegować, poniżać, ośmieszać. Znienawidzisz mnie do newrozy – a nie będziesz się mógł ruszyć, bo cię sterroryzuję perspektywą skandalu – i to rozgłośnego na Europę.

Za to, jeśli potrafisz dostroić się do mnie, – pamiętaj: miłości, miodowych miesięcy – nie żądam wcale – wówczas będziemy pracować oboje w zupełnej swobodzie, będziemy tworzyć wspólny front przeciw wrogowi, będziemy się widywać rzadko, prawie nigdy sam na sam, no i będziesz miał spólnika, który ci wiele trudności oszczędzi – szczególnie w tych drobnych koniecznościach dnia codziennego, które zamęczają pracującego człowieka. Nie będziesz mężem swej żony, boś w dziedzinie filmu wart więcej milionów niż ja w muzyce. Nie zaznasz tyranii małżeńskiej wcale, bo będę pewna ciebie; i wyjdziesz w rezultacie lepiej na tym, niż na zwykłym małżeństwie lub na kawalerskiej gospodarce. A czy sobie erotycznie odpowiadamy – o tym chyba wyrobiłeś już sobie pewien sąd.

– Droga Leno – nie żądasz chyba, abym wdawał się w dyskusję nad planami niemożliwymi do zrealizowania. Wiesz sama, że to u ciebie po prostu halucynacyjna reakcja nerwów o chorobliwym napięciu. Kocham cię do szaleństwa, ale…

– …wolałbym się teraz z tobą pożegnać. – Nie tak to znowu łatwo, kochanie. Spróbuj uciec. Spróbuj nawiązać naprędce nowy stosunek. Spróbuj dowieść, że gardzisz mymi histerycznymi pomysłami. Spróbuj; a za tydzień Paryż będzie się pokładać z śmiechu nad swym ulubieńcem – lecz tym razem poza ekranem.

Alfred wstał z godnością pełną wdzięku.

– Wybacz mi, Leno. Czuję, że moja obecność cię rozdrażnia. Usunę się więc; a ty staraj się zapanować nad tym przykrym wybuchem kobiecego zdenerwowania. Jeśli chcesz, przyślę ci trochę opium – to ci natychmiast pomoże zdystansować życie na długość mostu Alexandre¹².

– Dziękuję. Wiesz dobrze, że trucizn nie używam. Zresztą nie miałabym dziś powodu. Ty zaś namyśl się; jutro w południe (punktualnie) oczekuję odpowiedzi jasnej. Możesz odmówić; lecz to znaczy podjąć się walki, która ci prawdopodobnie starga życie i wypaczy karierę. Nie wyrzeknę się ciebie nigdy; nie marz o jakiejś nowej namiętności, dla której zapomniałabym o tobie. Moja miłość jest tak nienaturalna, tak potworna, jak talent muzyczny tej miary, co mój, – u kobiety. – Tymczasem żegnam Pana; czas się przebrać na dinner.

----

Na uderzenie gongu zeszło się w olbrzymiej sali jadalnej siedem osób: trzy luźne i dwie pary. Do luźnych należał sławny star¹³ filmowy, obok niego równie sławna kompozytorka – trzecią była pani w popielatej sukni. Tych troje szpiegowało się zaciekle a tak nieznacznie – tak zręcznie, jak tylko zawodowi umieją – lub też ludzie opętani jakąś namiętnością.

Lena stwierdziła: że blondynka w popielatej sukni nie wyjechała dotąd, chociażby u kobiety tego typu wszelkie psychologiczne momenty przemawiały za opuszczeniem ponurego teraz letniska. – Że ani razu nie spojrzała na Alfreda; że jest piękniejsza i staranniej ubrana, niż kiedykolwiek – niż w samym rozkwicie sezonu. A gdy zauważyła że wstając od stołu heros potrząsa głową – symptom nowo nabytego tiku, widać wskutek właśnie doznanych wzruszeń – wówczas wiedziała wszystko. Wróciła do siebie i – gwiżdżąc melodyjnie – poczęła studiować rozkład kolejowy.

----

Pani w popielatej sukni weszła do pokoju stara z wyrazem wyrzutu na twarzyczce i w całej postaci:

– Fred, jakże można wzywać mnie do siebie – pomyśl tylko, na co mnie narażasz –

Heros powstał, odkładając rozkład kolejowy. Na okładce nakreślił jakiś znak. Blondynka wyciągnęła ku niemu delikatną rękę gestem błagalnie rozkazującym:

– Przeproś przynajmniej.

Nie spodziewała się wcale tego, co nastąpiło. Liczyła bez dreszczu na odwieczny konwenans miłości tajnych, nie znając ciekawszych możliwości ponad posłuszny pocałunek w rękę a następnie równie posłuszny (w gruncie rzeczy) złożony na ustach. Tymczasem Fred chwycił za powierzoną sobie rękę z siłą bezwzględną – gwałtownym ruchem przyciągnął kobietę ku sobie – spojrzał jej w oczy, jakby się wzrokiem chciał przeżreć poprzez siatkówkę aż w ów tajemniczy, ptasi mózg – a gdy poczuł jej radosne przerażenie, wówczas, nie całując, przycisnął ją do siebie całym ciałem, aż jęknęła. Uwolnił ją zatem z uścisku i kazał usiąść.

Blondynka w popielatej sukni drżała od stóp do głów. Takich sensacji nie znała jeszcze. Freda uważała dotąd za łagodne jagnię z kokardką, jagnię które łatwo prowadzić na wstążeczce. Nikt dotychczas wobec niej nie uchybił w tej Francuzom wrodzonej galanterie¹⁴, pod którą pogarda bezwarunkowa, bez granic – nie kryje się wcale. Nikt jej nie sprawił dotąd szorstkim dotknięciem tego lekkiego, rozkosznego bólu; nikt jej nie zaszczycił nigdy pańskim rozkazem. Lecz żeby on właśnie, on, złoty Fred, na to się zdobył – zbyt silnym stał się konflikt rozkoszy obcej i zbyt pełnej z oburzeniem wobec uchybienia, z gniewem za obrazę. Młoda kobieta była bliską bezsensownego ataku łez.

– Słuchaj Nina – powiem ci rzecz ciekawą, rzecz której od nikogo jeszcze nie słyszałaś – i nigdy już nie posłyszysz, chyba ode mnie: kocham cię. Uśmiechaj się, głupiuchna moja pastourello¹⁵, ładnie ci z tym uśmiechem. Wczoraj jeszcze byłaś mi manekinem do miłości, zaangażowanym na trzy miesiące; dziś jesteś mi kochanką.

Teraz słuchaj z zdwojoną uwagą, i staraj się zrozumieć.

Widziałaś przecie tę piękną wiedźmę w smokingu, bardzo détaché¹⁶, bardzo businesslike¹⁷? Oto twoja poprzednica. Żyłem z nią sześć tygodni i rozkochałem się na dobre. Raczej ona mnie rozkochała. Jeśli jej nie pożegnam natychmiast, na wieki – mogę stać się jej psem. Umie wzniecać rozkosz, która przestaje być tylko fizjologiczną która człowieka – hm – upaja na całe dni. Wreszcie oświadczyła mi dziś, że gotowa narazić się na skandal europejski, nawet na więzienie, byle mnie do siebie przykuć.

Pożądam jej jak wariat, już jej nie cierpię, a obelga od niej doznana odbiera mi równowagę. Dlatego pojąłem, że ciebie kocham – Płacz, dziecino, płacz; miłość autentyczną po tym tylko poznać można, że zadaje ból, poniża, wala – i na odwrót znosi to wszystko.

Słuchaj teraz: chcę się tobą zastawić przed tą czarownicą. Będziesz moim krzyżykiem święconym. Przede wszystkim weźmiesz rozwód. Chcę żyć z tobą uczciwie; nie mam zamiaru dzielić się kochanką z kim innym. Zresztą… koń, który służy dwu jeźdźcom naraża się na przemęczenie.

– Fred!!!

– Kochanie, nie krzycz, pani Lena może wejść i zrobić awanturę na cały gmach Ten krzyk brzmiał jak wołanie o pomoc; gotów się personel zbiec. – A więc weźmiesz rozwód, potem ślub ze mną – nie bój się, nie kościelny; chcę ci tylko na pewien czas związać rączki i – nie, tylko rączki. Będziemy prowadzić życie ludzi tropionych, będziemy się ukrywać po zakamarkach Azji, Afryki, Australii; zniknę na pewien czas z widowni świata – świetna reklama, jedyna po prostu! Ty będziesz stać między mną a widmem Leny, ty będziesz zabijać węże tęsknoty, ty ucierpisz najwięcej, jeśli nas ta megajra¹⁸ dopadnie – a ja będę cię może bić. Za to wtajemniczę cię w możliwości życia, o których nie możesz mieć pojęcia. O zgodę nie pytam; napiszesz tej nocy list do męża, z prośbą aby wniósł skargę o rozwód…

– Fr-red… Fred – moje… moje dzieci –

– Twoje dzieci! Rada będziesz się ich pozbyć! Nie cierpisz tego małego, co to jeszcze ni ślimak, ni żaba – w pieluszkach; a dziś już zazdrościsz córce powodzenia za czternaście lat! Daj no spokój powtarzaniu lekcji, wyuczonych z powieści. Zrozum, że nie ma rady.

Więc list do męża dziś jeszcze; jutro zaś o piątej trzydzieści¹⁹ punkt! będziesz czekać w parku, w czwartej przecznicy po lewej stronie. Stamtąd pójdziemy na dworzec, by pojechać naprzód do Saint-If-les-Loupeaux. Powinien bym cię wysłać naprzód samą – być może, że będą nas szpiegować – lecz nie ufam ci; mogłabyś stchórzyć. – Idź zatem, dziecino, a nie zapomnij się wyspać; czeka cię wiele trudnych przepraw.

Teraz dopiero, ochłonąwszy po ekstazie swego despotyzmu, spojrzał na swą ofiarę cokolwiek z ukosa – w niezupełnie świadomej obawie, że ujrzy oczy roziskrzone tajemnym uśmiechem.

W rzeczywistości nie on natchnął Ninę siłą niespodziewaną; cud ten był dziełem tego gwałtownego powiewu morskiego wiatru, co się tak niespodziewanie wdarł do zacisznego buduaru jej życia i porywał w chaotyczny wir znane, martwe przedmioty. Któraż istota ludzka – póki cieszy się nadmiarem sił, cechującym młodość – wegetująca bez walki w dobrych warunkach finansowych, nie rozpłomieni się natychmiast pożarem pragnień, gdy posłyszy pobudkę życia? Nina nawiązała ten stosunek przed tygodniem – z przyzwyczajenia; znała z góry wszystkie szczegóły programu; toteż oddawała się rutynie miłości z pewnym roztargnieniem, bez wstrząsów, bez żalu ani tęsknoty – nie wiedziała przecie o możliwości stosunków silnie napiętych. – A tu nagle, w przeddzień odjazdu, spada na nią ten grom łaski –

W pierwszej chwili, trochę bezradna, chwyciła się kurczowo przepisów etykiety, zaczerpniętych z powieści, lecz z chwilą, gdy, idąc za radą kochanka, rezolutnie odrzuciła wszelkie konwenanse – wówczas poczuła długi, gorący dreszcz, zwiastun przeżyć, wstrząsów, radości.

Nina była, biorąc psychicznie, dziewicą nietkniętą – nawet nieświadomą; toteż rzuciła się w nieznany żywioł z bezwzględnością doprawdy wzniosłą. – Widząc zakłopotane spojrzenie tego, który nareszcie był jej panem, wstała z lekkim uśmiechem – uśmiechem szczęścia, nie drwin.

– Naturalnie, Fred, że napiszę natychmiast. Masz rację: cóż znaczą dzieci – dom – towarzystwo – wściekłość męża – wobec twojej strasznej szczerości (tu Fred, nie wiedząc dlaczego, szybko spuścił oczy)? Czymże moja biedna opinia wobec dni wspaniałych, jakie mi przyrzekasz? Nie obawiaj się o moją odwagę lub wytrwałość; uprawiam sporty, a za przygodą, za gwałtownymi przejściami jestem spragniona jak pensjonarka, więziona w klasztorze, za rozkoszami cudzołóstwa. I będę posłuszna, Fred. Możesz mnie bić – byle nie zanadto – póki w miarę, przypuszczam, że będę znosić chętnie.

– Nie traćmy czasu. Idź, napisz list… no, ostatecznie, nie potrzeba mi go czytać; wiesz sama, co masz powiedzieć. Spakuj rzeczy; weźmiesz ze sobą tylko neseser²⁰; resztę daruj pokojówce albo każ wysłać pod swoim adresem do Paryża. Nie możemy się obarczać ani jednym kufrem. Wyjdziesz z domu około piątej piętnaście²¹; ja może trochę wcześniej. O pieniądze się nie troszcz; nie chcę, abyś się posługiwała własnymi.

– Dobrze, Fred… – i psim wzrokiem prosiła o pocałunek. Fred odmówił ponownie, lecz uścisnął ją raz jeszcze niby w śrubstaku²². Drżąca z radości, z obaw, z podniecenia Nina wyszła cichutko.

Fred, nagle osamotniony, stał bezczynnie na środku pokoju. Ogarnęło go znienacka niemiłe wrażenie pustki, zawieszenia, niezadowolenia – uczucie, które znał dobrze z wczesnej młodości – gdy, będąc opętanym narzędziem przymusu twórczego, a nie posiadając jeszcze ani środków ekspresji, ani władzy nad własnym talentem, ani wreszcie doświadczenia co do niepokojących nieraz objawów fizjologii tworzenia – popadał w osłupiały spleen²³ po każdym, wyczerpującym napadzie. Natchnienie napadało go zawsze znienacka; wówczas albo sam sobie improwizował, albo zmuszał kolegów, czasem chłopców wręcz obcych, by mu służyli za partnerów – no, i grał. A potem bywało obrzydliwie –

Tak i teraz.

No, trudno. Podjąłem się walki z tą pazurzastą kocicą; zdobyłem sobie nawet broń i tarczę. Należy teraz wykorzystać zdobycz i szanse zwycięstwa.

Ciekawe tylko, że o piątej po południu jeszcze był rad, że mu wiedźma muzykalna wnet z oczu zniknie; nie pamiętał ani drgnienia żalu, czy żądzy, czy nawet chęci dokuczenia – spóźnił się z niedbalstwa, bynajmniej nie z okrutnego rozmysłu. – A teraz, parę godzin później, był cały rozedrgany namiętnością, teraz myśl jego przywarła do niej wyłącznie i czuł, że ten stan potrwa dłużej. Teraz kochał i nienawidził przepisowo, chciałby pieścić i męczyć, klękać u jej stóp i znieważyć publicznie.

Na szczęście niedługo pozostał sam. W chwili, gdy wyrywając się z zadumy podchodził do biurka, by napisać odpowiedź żądaną – posłyszał skromne pukanie. Wściekły, zdumiony porwał mimo woli za rewolwer i krzyknął zezwolenie; nie wyobrażał sobie, kto by mógł przeszkadzać mu o tej godzinie. – W drzwiach stanęła Lena – nie w smokingu już; w kosztownym płaszczu, zarzuconym na pyjamy. Lena uśmiechnięta, ślicznie zakłopotana, nieśmiała.

– Przenajdroższy mój Alfie, zdarzyło mi się nieszczęście. Nie mając nic do roboty – a nie chcąc tak wcześnie iść spać, zaczęłam ćwiczyć się w strzelaniu – tak tylko, by zobaczyć, czy nie wyszłam z wprawy – i zastrzeliłam niechcący lampę w sypialni. Śmierć nastąpiła na miejscu; ofiara wydała ledwo jęk. Rozerwało ją na części; nie ma zatem mowy o ratunku. Przyszłam wiec do ciebie, byś mi zgotował alibi – jeszcze nikt nie wie, lecz jutro rano znajdą trupa na dywanie – a poza tym – jakże się tu kłaść w ciemnym pokoju?

– Chyba z łuku strzelałaś?

– Bynajmniej; przecie i ja, posiadając miliony, muszę mieć czym przyjmować łaknących – a od wystrzału browningem²⁴ dostałabym wstrząśnienia mózgu. Toteż wożę stale z sobą bezgłośny rewolwerek. – wiesz, ten błahy wynalazek amerykański sprzed roku czy dwu lat, o którym wiedzą tylko ci bardzo nieliczni ludzie, których Bóg obdarzył nerwami słuchowymi – o, spójrz –

pokazując²⁵ rewolwerek, spostrzegła, że i on ściska coś podobnego w lewej ręce. Roześmiała się:

– Chcesz? Spróbujemy, kto celniej strzela. Stań przy drzwiach – ja przy tym oknie – każde z nas położy sobie karmelka na czubku głowy – ach, ale to przecie zwykły, szczekający browning – nie, jak tak to dziękuję.

– Słuchaj Lena – po coś ty przyszła?

– No powiedziałam ci przecie: po alibi i po nocleg. Do kogóż miałabym się o to udać, jeśli nie do narzeczonego? – Dobrze; jeśli nie chcesz mnie przyjąć, to pójdę do tej pani samotnej, jedynej nieparzystej osoby w całym hotelu – której, zdaje mi się, wcale dotychczas nie zauważyłeś –

– LENO…!!!

– O, widzisz – oburzasz się na samo przypuszczenie, że mogłabym zawieść się na twej gościnności – nie, nie Alf – żartowałam tylko –

Stała w zamyśleniu, oparta o kominek. Jedno szerokie pasmo ciemnych włosów opadało miękkim dzibem²⁶aż na korzeń nosa. Zrzuciła płaszcz, ręce trzymała w kieszeniach, a surowy krój pyjam uzupełniał iluzję perwersyjnej, już zgoła słynnym symbolem § 175.²⁷ napiętnowanej męskości. Heros stał w podobnej postawie, błądząc rozszerzonymi oczami po nieruchomej postaci – i bezwiednie, własnej woli nawet na przekór, powtarzał w rozpaczliwym podziwie: „o ty wiedźmo, ty wiedźmo, wiedźmo” –

Spojrzała nań nagle z niewinnym uśmiechem w oczach:

– Nie gniewasz się przecie, że bezprawnie antycypuję²⁸ przywileje żony?

– O ty wiedźmo – wiedźmo piekielna…

– no²⁹ dobrze, Alf, ale odpowiedz teraz, bo chciałabym się dowiedzieć czegoś bardzo ważnego: widzisz, po morderstwie nie mogę czekać, aż mnie władze wezmą pod swe skrzydła; muszę uciekać i to czym prędzej. Jak sądzisz, gdzie by się najmniej spodziewano mnie znaleźć? Oczywiście na stacji nie najbliższej, lecz bliskiej, łatwo dosiężnej, a ponadto należącej do maleńkiego miasteczka. Czy nie uważasz, że najlepiej będzie pojechać rannym pociągiem do St.-If-les-Loupeaux?

Teraz Alf spostrzegł, że przed nią na stole leżał rozkład pociągów, odłożony przy wejściu Niny.

– Czy wiesz, żeś moje myśli telepatycznie przejął – po dokonaniu morderstwa – że, prawdopodobnie nie wiedząc o tym, napisałeś na okładce dokładną chwilę odjazdu? Czyż trzeba ci więcej dowodów na nierozłączny, naturalny związek naszych dusz?

Alfred posunął się ku niej jak lokomotywa transsyberyjskiego ekspresu. Z instynktownej ostrożności odłożył rewolwer; nie mógł sobie ufać bezwzględnie w tej chwili. Stanął nad nią, olśniewając jej źrenice (teraz pełne przykrego zdumienia) siłą swego wzroku.

– Podsłuchiwałaś.

– Ależ kochanie, czyż cię nie ostrzegałam?

Zabij mnie, jeśli chcesz opuścić ten hotel jutro bez rozgłosu – okrutnego. – Tym bardziej, że sam nie ucierpisz.

Mówiąc te słowa, Lena drżała wewnętrznie. Rachunek co do planu ucieczki – nawet co do jej celu – sprawdził się najdokładniej; lecz ostatecznie – może chciał uciekać sam? Może już zerwała delikatne, ledwo nawiązane niteczki koronkowej intryżki?

Widać jednak i drugie przypomnienie było trafne, gdyż mężczyzna znieruchomiał, oniemiał w białym paroksyzmie wściekłości. Przez krótką sekundę Lena się bała. Stała na samym brzeżku przepaści; jedno drgnienie – jedna fala krwi więcej – i udusi ją. A tego doprawdy cała przyjemność nie była warta. Toteż silniej ścisnęła rewolwerek, powolutku odwodząc rygiel bezpieczeństwa.

Spostrzegł to. I luźno zawieszony szczyt kryzysu przewalił się w chaosie ryczącej piany.

– Boże mój, cóż z ciebie za potwór! Chodź, gołębico moja, chodź skorzystać z mej gościnności.

Trzymał ją silnie, lecz nie mógł wyważyć rewolweru z ręki o mięśniach stalowych.

– Rzućże to nareszcie, bo ci rękę wykręcę!

– Nie, mój drogi – szeptała – szkoda i mnie, i ciebie – nie pozwolę ci na idiotyzm, który zamierzasz popełnić.

– O, nie obawiaj się, koteczku, cukiereczku ty mój! Mam zamiary, że tak powiem wręcz przeciwne – no, podaj twą śliczną rączusię z dołeczkami – oddaj pukadełko.

– Przecie mówiłam ci, że nie puka – nastawała z oburzeniem, wręczając bez oporu podstępną broń. Wówczas, z westchnieniem zadowolenia, uwiesiła mu się na szyi, pocierając – na znak zgody i braterstwa – czoło o czoło i nos o nos.

----

Lena zasnęła o piątej. Zasnęła snem niesamowicie głębokim. Alfred wahał się długo, czując wyraźnie, że to tylko podstęp. O, gdyby tak móc uwierzyć ten sen – ubrałby się w ciągu trzech minut – za pięć stałby u drzwi Niny – i –

Co się właściwie stało z Niną? Po co ją w to wplątałem? Chyba mój małpi, histrioński³⁰ instynkt temu winien – tak dziecko, gdy dostało w skórę, natychmiast wymierza tę samą sprawiedliwość niewinnym lalkom – hm, lalkom – ale któż mógł przeczuć, że lalka podczas procedury najniespodziewaniej ożyje? Sławetny ze mnie Pigmalion³¹ –

Wyskoczył z łóżka, spojrzał przez okno – oto wychodziła w skromnym kostiumie podróżnym, z jednym neseserem – niesionym w własnej rączce – szła wyprostowana, dzielnie dźwigając ciężar niezwykły –

…Jeszcze bym zdążył. Zrezygnować z golenia – szybka kąpiel, ubrać się galopem – porwać rzeczy niezbędne do walizki – zapłacić – ona tam czeka w żałobnym parku, stęskniona, drżąca z radości i lęku –

Wiedział dobrze, że nie pragnie Niny wcale, że teraz całą swą istotą przywarł do Leny, że trzeba mu bezustannego naświetlenia jej olbrzymiej energii, że żyć z nią, to wznieść się na wyższy szczebel rozwoju –

lecz³² nie mógł znieść myśli o śmiertelnym zawodzie Niny. Z mężem zerwała – list w drodze – i to zapewne nie da się już naprawić. A teraz aż słabnie z rozkoszy wyczekiwania przygód, wstrząsów, bicia i krwawych pocałunków – zawrót głowy ją chwyta na myśl o pogoni po Azji, Afryce, Australii – i czeka, biedactwo, czeka z tym ciężkim neseserem w ręce –

Mięśnie wyprężyły się same. Najwyższy – ostatni czas. Jeszcze – jeszcze możesz ją uratować –

stojąc³³ w postawie przyczajonej, łapał oddech przez ściśnięte zęby – nogi aż bolały od naprężenia – a nie mógł się z miejsca ruszyć.

Wówczas Lena, śpiąca przykładnie, z rączkami pod główką, z buzią na wpół wciśniętą w poduszkę – otworzyła szeroko jedno widoczne ślepie i mrugnęła doń zezem okropnym, z wyrazem współczucia i sympatii.

Nie było w tym nic odrażającego – przeciwnie. Lecz Alfred zatoczył się na fotel; przestrach diabelski podciął mu nogi. W niewinnym żarcie kochanki posłyszał ciężki śmiech szatana. Bał się jej po prostu. Gdy ochłonął trochę, rozważał przez chwilę zupełnie poważnie czy też ta kobieta nie jest naprawdę czarownicą. Posiadając bowiem trochę wykształcenia – raczej oczytania – wiedział, iż satanizm i czarna magia nie są monopolem średniowiecza, wiedział o niewiarygodnej rzeczywistości tych zjawisk, o czarnych mszach w pokoju czwartorzędnego³⁴ hotelu, o znieważaniu hostii, o popełnianiu złego dla złego, – o askezie³⁵ zbrodni –

Lena… ostatecznie czemużby nie? Może nawet umie rzucać uroki –

Powrócił wkrótce do równowagi i machnięciem ramion przekreślił halucynatorskie³⁶ insynuacje. Lecz teraz wiedział, że jest przykuty. Nie mógł, istotnie nie mógł jej porzucić.

Z westchnieniem, lecz bynajmniej nie zadowolenia, położył się z powrotem – i wkrótce zasnął.

Ledwo się zbudził – zaczęły się wzruszenia wstrząsające. Leżał sam; Lena zniknęła. Mróz przerażenia ściął mu oddech, znieczulił go na parę sekund bezwładności. Lecz zaraz potem dosłyszał płomienisty dźwięk skrzypiec; Lena grała u siebie, grała niewinne, staroświeckie impromptu³⁷ Chopina³⁸, o melodii bogatej, bezwolnej, polskiej – grała, interpretując chyba jasnowidzeniem utwór, którego każdy dźwięk był jej obcy – utwór, stanowiący niemal antytezę  j e j  harmonii – i jej melodii.

Zasłuchał się. Istotnie, tę muzykę można serdecznie znienawidzić. Denerwuje – mąci jasność rozumu – podstępnie paczy proporcje – wyolbrzymia, niby w śnie gorączkowym, rzeczy powszednie i płytkie do rozmiarów kosmicznej Ananke³⁹ – głosi niemoc, bezwolę, rozpad, rozkład – brr –

Ale Lena oddychała tam, na górze, o parę metrów od niego –

Po kąpieli odebrał kartkę od Niny. Gdy spojrzał na pismo – tak przejmująco wymowne – stracił nagle odwagę. Nie mógł przeczytać.

Siedział bezradny wobec białego prostokącika, aż Lena weszła, wonna, promienna, i zapytała, czyby nie miał ochoty skorzystać z ostatniego dnia wakacji i wybrać się na krótką wycieczkę jej autem. Podniósł ku niej oczy żałosne – i dopiero wskutek asocjacji⁴⁰ z jaśniejącą jej postacią – spostrzegł, że się niebo rozpogodziło, że słońce świeci.

– Dobrze, Leno – lecz zlituj się i pomóż mi. Oto list od tej pani – spójrz tylko na pismo. Nie mogę po prostu zacząć –

Lena podniosła bilecik i na chwilę zgasła. Zbladła śmiertelnie; pokój pociemniał od jej zaćmienia.

Lecz natychmiast odzyskała sprężystość woli, zwycięską swą bezwzględność.

– Doprawdy, Alf – jestem zdolna do wszystkiego, przeczytałabym bez wahania cudzy list bolesny – gdyby mi to było środkiem nieodzownym. Lecz poza ostatecznością – wolę tego uniknąć. Umiej płacić cenę zwycięstw; przypomnij sobie Bonheur dans le crime⁴¹ – i przeczytaj.

Usłuchał.

„Fred – wykonałam wszystko, coś kazał. List w drodze. Zerwanie nieodwołalne; odstąpiłam mężowi dzieci. – Czekałam na ciebie do siódmej⁴². Czyś chory? Czy ci przeszkodzon o ? Lub też, czy” (wiersz niedokończony).

„Odpisz w każdym wypadku; brak odpowiedzi uważam za znak, że jesteś sparaliżowany szachem⁴³. Toteż jeśli za godzinę nie dostanę odpowiedzi – zejdę do ciebie. Nie mam już nic do stracenia”.

Jezus Maryja! Alfred oszalały obliczał, ile czasu mogło minąć od nadejścia listu. – Lena w kostiumie skórzanym, w stroju dzikiego zwierza, (według Alfreda najpiękniejszym dla niej) uśmiechała się rzewnie, patrząc w zadumie przez okno. Miała wyraz niezmiernie odległy, chłodny – tak, nawet smutny. Nagłość zmian usposobienia u tej kobiety tak trzeźwej, tak opanowanej, niepokoiła jej przyjaciół bardziej, niż jej na pozór pozorna drapieżność.

Fatydyczne⁴⁴ pukanie rozległo się, nim Alfred zdążył pośrubować stylograf⁴⁵.

Lena wykonała uprzejmie pół obrotu – Alfred powstał struchlały – Nina, w skromnym, szarym kostiumie służebnicy-kochanki przestąpiła próg.

Alfredowi podała rękę – na uprzejmy ukłon Leny odpowiedziała wrogim skinieniem. Głos jej był pewny – trzymała ją siła rozbudzonej woli.

– Fred, kochanie – czekałam na ciebie w parku; potem posłałam ci bilet⁴⁶; – czemużeś nie odpowiedział?

– Rozmówcie się państwo – przerwała Lena. Ja tymczasem obejrzę auto. Znajdziesz mnie w garażu albo w hallu, Alf.

Z uśmiechem przyjaznym powtórzyła ukłon do rywalki. Alfred zaszeptał (ochrypł bowiem haniebnie): „Leno, proszę cię, zostań.”. Obejrzała się od drzwi z wyrazem zdziwienia; dodał więc tym samym tonem:

– Wszyscy troje jesteśmy wplątani w tę sprawę; ciebie to niemniej ode mnie obchodzi.

– Wybacz, Alf; widzisz, my kobiety nienawidzimy się, aż strach, w  p e w n y c h  wypadkach; lecz poza  t y m  łączy nas solidarność słabszych. Dlatego też nie zostanę przy was; obecność moja nie byłaby przyjemną dla pani M. Nie mogłaby mówić swobodnie. Żegnam Państwo.

Nina chciała wybuchnąć – lecz oniemiała. Czymże atakować gładką stal tego jasnego, serdecznego uśmiechu?

– Ależ to prawdziwa tygrysica –

– Tak, masz rację –

– Zmiłuj się, Fred, i mówże nareszcie!! Czy cię sterroryzowała? Czy ci zadała szacha groźbą skandalu? Czy… co się stało, na miłość…

– Nino, uspokój się. Mówiłem ci wczoraj, że Lenę kocham, i że lada chwila przywrę do niej nieodwołalnie; otóż ta chwila nastąpiła. Wczoraj chciałem się jeszcze ratować, wczoraj pragnąłem wolności bardziej, niż Leny; dziś już jest na odwrót. Nie proszę cię, abyś mi przebaczyła; takich krzywd nie przebacza się nigdy. Proszę cię tylko, abyś się teraz wszelkimi siłami starała naprawić zerwanie. Dzieci was wiążą; mąż uniknie skandalu; zobaczysz, że się zewnętrznie wszystko da naprawić.

Nina siedziała teraz w głębokim fotelu, zapatrzona w dal niedosiężną. – W blednące szybko barwy, w rozwiewające się kontury tropikalnego krajobrazu. Końcami palców bawiła się rękawiczką.

– Pssst, przestań. – Tak; masz rację, tego się nigdy nie przebacza. – Ale i nienawiści, zdaje mi się, nie zaznam – żal mi cię, no i – gardzę tobą troszkę. Trudno; ale mężczyzna, który z dnia na dzień odwołuje słowo, zrzucając z siebie olbrzymią odpowiedzialność – mężczyzna, niewolnikiem miłości – taki mężczyzna wzbudza w kobiecie jedynie litość.

Wstała.

– Żal mi, że nie przeżyję niebezpieczeństw – lęków – ani szczęścia, którymi mnie przekupiłeś; żal mi, że nie ujrzę Gangesu ani wysp Salomona ani Amazonki; lecz – jak widzisz – cios nie jest śmiertelny.

Przystanęła przy drzwiach, oparła się o ścianę – blada, zmęczona śmiertelnie, z dojrzałym uśmiechem starej kobiety.

– Nie skorzystam z twej wyśmienitej rady; nie przełknę upokorzeń odwoływania – które ty zażywasz przykładnie; nie. Dostanę rozwód i natychmiast wyjdę znowu za mąż. Teraz znam mężczyzn, po pięciu latach świata i cudzołóstwa – to też wybiorę mądrzej niż za pierwszym razem. A dzieci? Czyż mnie nie stać na więcej?

Widzisz, Fred – właściwie zawdzięczam ci olbrzymią korzyść. Uwolniłeś mnie spod terroru powieści. Nie mam się w gruncie rzeczy o co gniewać – biedny z ciebie chłopak – no, bądź zdrów.

Alfred powlókł się do garażu zbity. Daremnie usiłował pokryć klęskę; głos miał pęknięty, postawę miękką, oczy błagalne. I daremnie tulił się do skórzanego pancerza – żywe ciało Leny było zbyt dobrze okryte, nerwy jej nie przejęły niemej prośby. Ani nie próbowała zająć się nim, pocieszyć, pokrzepić; była zajęta autem – i światem, przez który pędzili. Była daleka, chłodna, pełna energii – zdawało się, jakby zapomniała o swej zdobyczy z chwilą, gdy ją posiadła zupełnie.

Zjedli obiad w jednej z tych Hostelleriers⁴⁷, które się dzięki autom rozwinęły z prostych prowincjonalnych jadłodajni w restauracje na poziomie wymagań stolicy. Lena, wesoła, metalicznie sprężysta, ożywiła kochanka na chwilę bystrością swego dowcipu – lecz w drodze powrotnej sama popadła w smutek przepastny, tym silniej działający na Alfa, że się ani na chwilę nie poddała pokusie rozprężenia woli, pokusie zrzucenia gładkiej maski. A smutek prawdziwie jesienny, jeśli się przejawia poprzez wzrok bystry, głos dźwięczny energią i ruchy sportowca – staje się niesamowitym. Alfred nie śmiał zapytać, co jej dolega; bał się, że odpowie zdziwionym uśmiechem. Teraz mógł zmierzyć rozmiar swej niedoli – hańbę swego szczęścia. Tak; nie śmiał przemówić do swej pani, z obawy, że nie w porę.

Na dinner tym razem zeszły się tylko cztery osoby – małżeństwo autentyczne i przyszłe. Druga para odjechała; Nina również. W ogromnej sali czworo drobnych ludzi mówiło półgłosem, marznąc z onieśmielenia. Mówiono mało; wszyscy się spieszyli, by jak najprędzej opuścić żałobnie pustą salę.

Alfred, bezradnie przytulony do Leny, przeraził się, gdy go u swych drzwi pożegnała. Jakoś mu w tej chwili było szczególnie trudno się z nią rozstać; chciałby oddychać jej atmosferą bez przerwy; był tak zmęczony – zbolały – tak chorobliwie wrażliwy – widocznie miłość jest doprawdy chorobą.

Lecz Lena była nieugięta. Na pytania błagalne odpowiedziała w sposób okrutnie nieokreślony:  m o ż e  przyjdzie do niego – jutro  m o ż e  wyjedzie rano, może po południu – czy spakować rzeczy? – jak uważa –

Zasnął szybko, lecz pośród nocy zbudził się, najeżony przerażeniem. Był sam – czemu, czemu nie było obok Leny? – Czuł się tak słabym tak niepodobnym do siebie, że przez chwilę sądził, iż musi być ciężko chory. – Gnany niezrozumiałym lękiem, ubrał się i poszedł do niej. Zapukał – raz, drugi – cisza…

Schwycił oburącz za owalną klamkę i oparł się o nią. Stał na nogach rozstawionych, skulony, rozdygotany. Dopiero szmer kroków zmusił go do czynu. Opanował skurcz mięśni i drgania, pozbierał myśli, wysiłkiem krwawym uświadomił sobie, że go Lena opuściła.

Toteż był dostatecznie przygotowany, gdy się u zarządu dowiedział, że tak było w istocie. Z obojętnością gentlemana przyjął nekrolog swej miłości – list pożegnalny od Leny.

„Alfie; zakochałam się w tobie, choć nie śmiertelnie znowu, a tyś śmiał traktować mnie dokładnie tak samo, jak każdą inną sezonową kochankę. Wreszcie kazałeś mi wczoraj czekać na siebie godzinę i trzy kwadranse. Przebrałeś miarę; zdałam sobie sprawę, że upokorzenie tak dotkliwe pozostawi na mnie piętno niewymazalne, o ile się nie zemszczę. I zemściłam się. Nasyciłam się zemstą – może się nawet przesyciłam – nie żywię już zatem wobec ciebie żadnych uczuć poza szczerą sympatią ‚koleżeńską’ (wybacz śmieszny termin) – bądź co bądź jesteśmy przecież kolegami, choć z różnych wydziałów.

Wszystko, com ci wczoraj mówiła, należało do premedytowanej⁴⁸ roli. Nie mam najmniejszej ochoty pozwalać Erosowi⁴⁹, by zabierał głos w mym życiu poza tygodniami wakacji; więc nie próbuj nawiązywać nici, którą teraz przerywam – od jutra zaczyna się dla mnie nowy rok pracy; wara mi zatem przeszkadzać! – Ale zawdzięczam ci parę miłych chwil. Bądź zdrów. L.P.”.

----

Alfred sądził, że cios jest śmiertelny; że oszukanie takich pragnień – zawód tak silnej tęsknoty musi pozostawić ślady fatalne. Wracając do Paryża w stanie obojętności graniczącej z znieczuleniem, sądził, że życie jego sparaliżowane raz na zawsze – zmysły nieczułe na wrażenia, centra aktywne niezdolne do wszelkiej reakcji, Widział przed sobą błahe istnienie bogatego pasożyta, znudzonego wszystkim aż do neurastenii⁵⁰ – a może go pustka bezwładu i niemocy wnet zmusi do zatruwania się alkoholem lub morfiną – no, wówczas upadek stopniowy przyspieszy się nieco –

Z filmu wystąpi; talent przepadł razem z wrażliwością i energią –

Alfred patrzył na dżdżysty krajobraz, a czarna pustka zawieszonej jakby chwili pełna była nieopisanej słodyczy; czarne szczęście ofiary absolutnej. Twemu wspomnieniu życie moje młode, Leno.

Tak sądził. Aż do chwili, gdy go zaniepokojeni przyjaciele przemocą do pracowni zawlekli. Tej samej nocy pracował nad nowym filmem; tym razem chciał stworzyć nie tylko postać główną, lecz i sam dramat – a byłby się na pewno zabrał i do reżyserii, i do dekoracji, i do kamery, gdyby nie energiczny sprzeciw ze strony władców tych dziedzin.

Później spotkał Lenę – i spotyka ją bardzo często; na pewnym balu odkrył w niej genialną tancerkę, wyposażoną idealnymi warunkami fizycznymi, środkami artystki i sumiennością sportowca. A ponieważ sam tańczy świetnie, więc przyrzekł sobie nie opuścić ani jednego balu, który ta wymarzona tancerka zaszczyci swą obecnością.

MARCOWY PORANEK

Genek zapukał. Zdał sobie z tego sprawę dopiero po fakcie.

– Proszę, brzmiała uprzejma odpowiedź.

Wszedł i stanął z rękami w kieszeniach, ciałem delikatne krzywe opisując, w postawie człowieka, który jeszcze na wiosnę reaguje, tuż przy biurku żony. Znaczyło to po prostu: dziecię, przedstawiam ci nową postać życia.

Hela odczuła to oczywiście. Pan ten nagłą swą obecnością zmazał doszczętnie już powstające wyniki jakiegoś zażartego dociekania – pracy intensywnej i zgoła nieuchwytnej, czuciem tylko, po omacku, – cieniutkie rzęski chwytają okruchy rzeczy – ssawki maleńkie a niezliczone wchłaniają wiedzę nieomylną, niezniszczalną.

Genek z niechęcią skontastował, że to linie sił konieczności przywlokły go tu. Że cud wiosennej kałuży słońca na stole zaszemrał mu w głębi czaszki przestrogą izolacji niebezpiecznej – że patrząc na pochylony, jasny kark którego życie czuł w biciu własnego serca – stoi u celu.

Grzebał rękami w kieszeniach, żeby za ten kark nie schwyciły.

Hela również z niechęcią podniosła głowę. Brzeg stołu wgniótł się jej w czoło znakiem ciemnym i bezsensownym. Oczy wynurzały się zniedołężniałe po długim wypoczynku.

Przerwanych chwil poznawania – udaremnionych zdobyczy nie przebacza się nigdy.

A w gruncie rzeczy współżycie ich na tym tylko polegało.

Brak odwagi – brak jedności – u obojga. Przed miażdżącym szczęściem Łaski ucieczka w cudze ramiona – najpewniejsza.

Smutna niesławo miłości, z lęku poczętej przed Słowem. Smutniejsze auspicja¹. Lecz nie ma trwalszego spojenia.

Gniew Genka był głębszy. Krzywda, jaką mu wyrządzała obecność tej kobiety nawet w abstrakcyjnej jego myśli – rytm jej życia, nierozerwalnie już teraz spleciony z drganiem promieni świata², które go przenikały rozszczepione, zmącone, nieuchwytne – krzywda ta cięższą była od tej, którą on jej wyrządzał. Gdyż pierwotnie nie była mu ona niezbędną. Na odwrót tylko lekkomyślnie uznała dla siebie nieodzowną konieczność – zapuszczenia korzeni zgłodniałych, żarłocznych, w nieskażonym istnieniu mężczyzny. Objęła go zatem w posiadanie; a całkowita brutalność jej czynu podcięła w nim ścięgna oporu. Olśniony rozkoszą o głębi dotąd nieznanej, poddał się żarliwie.

Proste to i codzienne zdarzenie miało wszakże doniosłość grzechu przeciw pierwszemu przykazaniu.

Oboje bowiem posłyszeli niegdyś straszne, tak bardzo ciche wezwanie – które się ledwo wyczuć może – a potem łagodny wpływ jakiejś siły nieuchwytnej, lecz równie nieprzepartej jak grawitacja, który ciągnie człowieka w pewnym kierunku, w coraz jaśniejsze, coraz mroźniejsze sfery, coraz cięższą samotność.

Mężczyzna przemógł panikę instynktu i gotów był się oddać nieznanemu na łaskę i niełaskę; lecz kobieta nie wahała się ani na chwilę. Zgodziłaby się na wszystko, byle się wymknąć temu tyranowi niewidzialnemu, byle odciąć sobie raz na zawsze drogę ku szczytom lodowym. W tym celu byłaby się schroniła w ramiona własnego footmana³; oczywiście wolała wybrać Genka.

Co gorsza, oboje popełnili ten grzech na wpół świadomi jego znaczenia. W ciemnej głębi swych serc strach tępy oczekiwał zemsty – prostej, jak odwet natury. Napiętymi niespokojnie nerwami wyczuwali jej rozwój – jej powolne postępy – w sobie samych.

Nienawiść wzajemna byłą u nich w pierwszej zaledwie fazie. Toteż same jej skurcze – przykry rytm drgań podłużnych – mniej im dokuczały niż bezustanna obserwacja tego gadu – czy też choroby – i związane z tym naprężenie nieprzerwane, bliskie popłochu.

Orgie, zuchwale sięgające aż w dziedzinę niebezpiecznej groteski – dni wniebowzięcia, jakie czasem po nasyceniu płciowych dążeń następują – dni o upojnym dźwięku Vox Celestis⁴ – lekceważenie, z pogardą graniczące, i szyderstwo nawet, lecz lekko dopiero krwią nabiegłe – na przemian z żarem gniewu w dni rozłąki, gniewu na wskroś jeszcze miłosnego, – obustronne postanowienia zerwać, póki czas – przekreślone dzikimi porywami czułej niemal erotyki w pierwszej chwili spotkania –

– a⁵ zdanie końcowe zawsze jednakie, że lekkomyślnie związany węzeł, z dniem każdym ściślejszy, chyba śmierć jeszcze rozplącze. – Przyzwyczajeni do współczesnej idei małżeństwa (a raczej do jej braku) jako dość przypadkowego, luźnego związku dwojga ludzi, którzy nigdy nie naruszą obustronnych swych praw a rozejdą się, gdy tylko jedno z nich zechce – przyzwyczajeni do seksualnej trzeźwości, do lodowatej abstynencji płciowej dwudziestego stulecia – Genek i Hela zmuszeni byli przekonać się z przerażeniem, że cofnięci o dziesiątki wieków wstecz, dozwolili rozpętać się w sobie potędze żywiołu – i nieraz to on, to ona skręcała się w cielesnym skurczu strachu ścinającego – na myśl o tajemniczej nierozerwalności ich związku.

Gdy kilko-dniowa samotność przywróciła go trochę sobie samemu, Genek całą mocą ludzkiego ducha wzbijał się ponad nią – By się przekonać, że poza nią jest znowu Ona. – Poczęły go nawiedzać monomaniczne⁶ już asocjacje z rotacyjną⁷ klatką wiewiórki. – Hela zaś, zanurzona w ciszę pustki dokoła, całą bezwładnością kobiecej swej istoty spadała wówczas w skrystalizowaną⁸ przeszłość – poza Niego. By za każdym razem zdać sobie sprawę, że tamta na pozór olbrzymia, nienasycona miłość – zamarła do wnętrza; i że poza nim jest tylko On, nie Tamto, – lecz człowiek żywy i teraźniejszość.

U natur skłonnych do bierności przeżyty czas sumuje się za każdą sposobnością, coraz łatwiej, sprawniej. Zsumowanie obecne wywołało coś w rodzaju zbliżenia w leniwym spojrzeniu Heli.

Genek zdziwił się. Tak; teraz już się dziwił, jeśli nie natrafił na opór bezdźwięczny i martwy.

– Pracujesz namiętnie, jak widzę.

To się odnosiło do jednej jedynej książki na biurku, umieszczonej w odległości bezpiecznej, z nożem, tkwiącym w pierwszych kartkach.

Czułość uśmiechu Heli wzrastała. Przyjazne spojrzenie rzuciła na odsuniętą książkę, po czym obejrzała sobie Genka od stóp do głów.

Spoważniała nieco.

Gdyż była to istotnie nowa postać życia – dotąd nieznana. I niezgłębiona; jak te inne niezliczone, ujęte w ramy dni – iluż to dni!

Powstają, nigdy nie przeczute – trwają dotykalne, żywe – nieprzeniknione. I nikną, przechodząc w kształt inny.

– Podobniście do siebie.

– Jak to.

– Ty i ta książka.

Genek uśmiechnął się. Lekkim podrażnieniem kłujący uśmiech pobłażania. Lecz nie okazał tego uśmiechu po sobie.

– Być może. To rzecz tak subiektywnie odczuta jednak, że dotknąć mnie tym nie zdołasz. Tylko (tu zimne końce czterech palców oparły się o kark Heli) że ja się tak z nożem w brzuchu odłożyć nie pozwolę.

Hela przeczekała pierwszy mętny dreszcz.

– Spodziewam się. Zresztą ciebie nie można. Żyjesz dziecię.

Genek pojął to dosłownie i ściśle osobiście. Pomylił się głęboko. Słowa Heli były tylko mimowolnym jękiem szczęścia. W chwili gdy się wchłania w siebie zgęszczony ekstrakt życia.

W takich chwilach rodziły się za każdym razem nowe fale nienawiści.

Genek zaczynał się tego domyślać. Stąd nader przykry lęk przed każdym zbliżeniem;

Stąd coraz bardziej zacięte pragnienie.

Pierwszy, dość stonowany, lecz długie minuty trwający pocałunek był u brzegów lekko zabarwiony rdzawą czerwienią jęku wielkiej żałości.

Tym bardziej, że Hela – na razie – dawała się tak całować mniej więcej⁹, jak się przyjmuje miły bukiet kwiatów.

W tej chwili, niespodziewanie i nagle, objawiło się w duszy Genka współczucie ogromne, skomlące w niemocy współczucie. Wielkie, nieruchome ukochanie – wszystkiego.

Zsunął głowę na kolana kobiety i całował jej ręce. Bardzo lekko.

Lecz poruszenie tych rąk i ciepło ich wzburzyło w nim poryw gniewu.

Ona zupełnie – zupełnie poza mną nie istnieje. Nie stworzyłem jej – nigdy na wskroś nie posiądę.

Krew rzuciła mu się w oczy. Zdusić to życie obce, rozerwać wroga – niech jej nie będzie, skoro jej mieć nie mogę.

Jęk wyrwał się z miażdżonej piersi Heli.

Nie zlękła się wcale.

Owszem, ukryła twarz w włosy, bo się uśmiecha mimo woli, idiotycznie.

Na to nie było rady.

Przypisy

Vanitas vanitatum

¹ Vanitas vanitatum (łac.) – marność nad marnościami.

² Da capo (wł.) – od początku; określenie dotyczące sposobu wykonania utworu muzycznego, nakazujące powtórzyć „od początku” jego część bądź całość.

³ Lift (ang.) – winda.

⁴ Homunkulus – człowieczek, według średniowiecznych wierzeń powoływany w sztuczny sposób do życia przez alchemików.

⁵ W oryg.: „6:40”.

⁶ Dinner (ang.) – główny posiłek popołudniowy: obiad bądź podawana na ciepło kolacja.

⁷ Atmosfera – tu: jednostka ciśnienia.

⁸ Tudotąd (reg. poznański) – tu.

⁹ Słowo domniemane, prawdopodobnie w wyniku omyłki przy przepisywaniu pominięte przez autorkę.

¹⁰ Aluzja do dramatu Williama Shakespeare’a Hamlet i zawartego w nim słynnego dylematu: „być albo nie być”.

¹¹ Fluidy – tu: energie i prądy psychiczne, w mniemaniu spirytystów wydzielające się z ludzkiego ciała.

¹² Pont Alexandre III – most w Paryżu wybudowany w latach 1896–1900, nazwany na cześć cara rosyjskiego Aleksandra III Romanowa.

¹³ Star (ang.) – tu: sławny człowiek filmu, gwiazdor.

¹⁴ Galanterie (fr.) – wyrafinowana grzeczność, galanteria.

¹⁵ Pastourelle (fr.) – pastereczka; również nazwa starofrancuskiego gatunku poetyckiego, wykorzystującego motyw naiwnie kokieteryjnych pasterek.

¹⁶ Détaché (fr.) – tu: obojętna, trzymająca się osobno.

¹⁷ Businesslike (ang.) – w stylu biznesowym.

¹⁸ Megajra, Megiera, Megera – w mitologii greckiej jedna z Erynii, zrodzonych z krwi Uranosa bogiń zemsty; potoczne określenie złośliwej, kłótliwej kobiety.

¹⁹ W oryg.: „5:30”.

²⁰ Neseser – torba na przedmioty niezbędne w podróży.

²¹ W oryg.: „5:15”.

²² Śrubstak – imadło.

²³ Spleen – przedłużający się stan ostrego przygnębienia; termin spopularyzowany w epoce Młodej Polski.

²⁴ Browning – potoczna nazwa pistoletu automatycznego.

²⁵ Początek akapitu małą literą jak w maszynopisie.

²⁶ Neologizm Przybyszewskiej.

²⁷ Paragraf niemieckiego kodeksu karnego, penalizujący męski homoseksualizm.

²⁸ Antycypować – przewidywać, przyjmować z wyprzedzeniem.

²⁹ Początek akapitu małą literą jak w maszynopisie.

³⁰ Histrioński, histrioniczny – związany z przesadną emocjonalnością i teatralnością zachowań.

³¹ Pigmalion – w mitologii greckiej król Cypru zakochany w wyrzeźbionym przez siebie posągu kobiety, który za sprawą Afrodyty – bogini miłości – ożywa podczas jego pieszczot.

³² Początek akapitu małą literą jak w maszynopisie.

³³ Początek akapitu małą literą jak w maszynopisie.

³⁴ W oryg.: „IV.-to rzędnego”.

³⁵ Askeza – asceza.

³⁶ Halucynatorskie – złudne.

³⁷ Impromptu – forma muzyczna charakterystyczna dla okresu romantyzmu, dzieląca się na trzy części, z których każda dzieli się dalej na trzy części, ulegające podziałowi na kolejne trzy.

³⁸ Fryderyk Chopin (1810–1849) – polski kompozytor i pianista romantyczny.

³⁹ Ananke – w mitologii greckiej bogini nieuchronnego losu.

⁴⁰ Asocjacja – skojarzenie.

⁴¹ Bonheur dans le crime – Szczęście w zbrodni; opowiadanie Jules’a Barbeya d’Aurevilly’ego z wydanego w 1874 r. zbioru Les Diaboliques (1. wyd. pol. pt. Plemię diabła, 1922). Jego tematem są losy cudzołożnej pary, z rozmysłem doprowadzającej do śmierci żony mężczyzny, żyjącej bez wyrzutów sumienia i nieponoszącej żadnej kary.

⁴² W oryg.: „7.-mej”.

⁴³ Szach – w partii szachów zagrożenie figury króla zabiciem w następnym posunięciu, co równa się końcowi gry i zwycięstwu przeciwnika.

⁴⁴ Fatydyczne – prorocze.

⁴⁵ Stylograf – dawna nazwa wiecznego pióra.

⁴⁶ Bilet – tu: krótka, pisemna wiadomość.

⁴⁷ Hostellerie (fr.) – elegancki hotel, hostelleria.

⁴⁸ Premedytowana – z góry przygotowana.

⁴⁹ Eros – w mitologii greckiej bóg miłości zmysłowej.

⁵⁰ Neurastenia – nerwica.

Marcowy poranek

¹ Auspicja, auspicje – wróżby przyszłości.

² Odręczna adnotacja „(sic)” – nie wiadomo, czy w zamierzeniu pisarki mająca stanowić część tekstu, czy też komentarz do niego.

³ Footman (ang.) – służący domowy niższej rangi, zatrudniany głównie do celów reprezentacyjnych: straży przy drzwiach, asysty podczas posiłku itp.

⁴ Vox Celestis, właśc. Vox Caelestis (łac.) – Głos Niebiański.

⁵ Początek akapitu małą literą jak w maszynopisie.

⁶ Monomaniczne – obsesyjne.

⁷ Rotacyjna – tu: obracająca się wokół własnej osi.

⁸ Skrystalizowana – tu: sprecyzowana, określona.

⁹ W oryg.: „mn. w.”.