Wstęp do obecnego wydania katalogu

Katalog zamków konwentualnych państwa krzyżackiego w Prusach jest wynikiem badań, które przeprowadziłem w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Zaowocowały one pracą doktorską obronioną na Uniwersytecie Hamburskim w 1997 roku i opublikowaną po niemiecku w 1998 roku (Torbus 1998). W tym monachijskim wydaniu katalog oraz poprzedzający go tekst syntetyczny zamieszczone zostały w jednym tomie. Edycja polska znacznie się opóźniła. Powodem były moje kolejne badania, które odwiodły mnie od tematyki średniowiecznej architektury obronnej – zająłem się problematyką nowożytnej architektury rezydencjonalnej, co zaowocowało habilitacją o siedzibach Jagiellonów, obronioną w Lipsku. Dalsze badania dotyczyły rezydencji hrabiego Henryka Brühla, a także problematyki dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych rekonstrukcji miast i rezydencji. Zabrakło mi czasu na przetłumaczenie na język ojczysty tej ponadtysiącstronicowej pozycji (zob. Torbus 2014/1, s. 6–7). Dodatkową trudnością stała się aktualizacja zawartego w niej materiału, mimo że aktywnie śledziłem dyskurs dotyczący zamków krzyżackich (Torbus 2014/2; Torbus 2016/1; Torbus 2016/2). W 2009 roku ukazała się moja książka o zamkach krzyżackich na terenie Polski – wrocławskie Ossolineum zdecydowało się na jej wydanie w dwujęzycznej formie bez przypisów, co miało otwierać – ostatecznie niezrealizowaną – serię kolejnych tomów o innych zespołach zamkowych w Polsce (np. Małgorzaty Chorowskiej o zamkach na Śląsku). Zaprezentowałem w niej – co wydaje mi się dziś głównym walorem pracy – również zamki wójtowskie, prokuratorskie czy mniejsze strażnice Zakonu. Badania nad nimi prowadziłem w latach dziewięćdziesiątych, ale nie znalazły się one w moim doktoracie z 1998 roku.

W 2014 roku Fundacja Terytoria Książki wydała pierwszy tom mojego przetłumaczonego na język polski doktoratu – typologię zamków konwentualnych oraz omówienie tak zwanych rezydencji ponadregionalnych. Zaktualizowałem wtedy bibliografię i uzupełniłem tekst o najważniejsze nowości badawcze (np. dotyczące zamku w Dzierzgoniu), ale zasadniczo pozostał on w stanie z 1998 roku. Koresponduje to z moim przekonaniem, że nakreślony wtedy podział zamków na siedem typologicznie, geograficznie i chronologicznie definiowanych grup zamkowych utrzymuje swoją aktualność; przejęty on zresztą został przez literaturę przedmiotu ostatnich lat (zob. prace Bogusza Wasika). Jako rodzaj tablicy Mendelejewa typologia ta pozwala zaszeregować do wymienionych grup również te zamki, których forma ukazała nam się dopiero w wyniku najnowszych badań (np. Unisław, Starogród Chełmiński czy Kowalewo Pomorskie). W wypadku tego ostatniego zamku, a być może również w wypadku Golubia, można oczywiście zastanawiać się, czy nowe ustalenia dotyczące formy obiektów i ich chronologii nie pozwalają przenieść ich z grupy wczesnych kaszteli ziemi chełmińskiej do grupy tak zwanych klasycznych kaszteli.

Dużo dłużej trwały przygotowania do publikacji katalogu zamków. Już w 2014 roku zauważyłem, że jego wydanie w pierwotnej wersji mija się z celem, ponieważ w tym czasie pojawiło się zbyt wiele wyników szczegółowych badań archeologicznych, architektonicznych i historycznych. Niezbędna wydała mi się bardzo poważna ingerencja w wyjściowy tekst, co zajęło mi ostatnie dwa lata. Ogrom aktualizacji obrazuje fakt, że spośród około 2800 pozycji samej literatury przedmiotu (bez drukowanych i piśmienniczych źródeł, inwentaryzacji etc.) jedna trzecia to prace wydane po 1997 roku. Przyjąłem, że w stosunku do zamków konwentualnych literatura przedmiotu ma być kompletna, a wobec innych zamków krzyżackich i pozostałej architektury obronnej może być wybiórcza. Zarówno tu, jak i w wypadku nowszych prac historyków musiałem – kierując się kryterium użyteczności dla mojej publikacji – dokonywać czasami sporych redukcji. Nie podzieliłem bibliografii na literaturę odnoszącą się do tomu pierwszego i do tomu drugiego, ale podałem ją w całości dla obu tomów, czyli przykładowo również tę dotyczącą genezy zamków, czy pochodzenia form dekoracyjnych, którymi zajmuję się bardziej w pracy z 2014 roku niż w obecnym tomie. Przypuszczalnie można mi tu zarzucić pewien subiektywizm: zamieściłem na przykład kilkanaście nowszych tytułów na temat zamków krzyżowców czy zamków apulijskich. Jest to zgodne z moimi obecnymi zainteresowaniami badawczymi i pewną tendencją w najnowszych badaniach nad Krzyżakami, które ukazują ich w całej geograficznej rozciągłości.

W dużym stopniu poszerzyłem i przeredagowałem rozdziały na temat dziejów poszczególnych zamków. Część historyczną uzupełniłem o nowe badania przynależności terytorialnych zamków oraz źródeł na temat ich poszczególnych pomieszczeń (zob. Jóźwiak 1997/1; Jóźwiak 2001/1; Jóźwiak/Trupinda 2012/1), następnie wzbogaciłem narracje ich wojennych losów – zarówno w zmaganiach polsko-krzyżackich, jak i polsko-szwedzkich, dokładniej rozpoznałem ingerencje konserwatorskie w warowniach od początku XIX wieku (to zgodnie z moimi zainteresowania badawczymi ostatnich kilku lat) i wreszcie dodałem ich historię z ostatnich trzech dekad. Rekonstrukcję losów zamków ułatwiły mi nowsze badania nad piętnastowiecznymi konfliktami (m.in. Jóźwiak/Kwiatkowski/Szweda/Szybkowski 2010/1); pozwoliło to skonfrontować nowe fakty z klasycznymi kronikami, w tym samego Jana Długosza. Cytowanie tego ostatniego nie było łatwe z uwagi na wielość poszczególnych wydań i wersji, a orientację w nich zawdzięczam Markowi Janickiemu. Nie będąc „długoszologiem”, pozwalam sobie – ujęty specyficzną staropolszczyzną kronik – cytować dzieła krakowskiego kanonika z dziewiętnastowiecznych wydań; z Przezdzieckiego, a nie z wydania najnowszego, cytuję również po łacinie, co w związku z wielością wersji, szczególnie po 1406 roku, może być powodem krytyki. Zainteresowanych odsyłam do internetowej platformy z kompletem wydań Długosza (https://dlugosz.polona.pl/pl).

Jednocześnie muszę podkreślić, że kalendarium historyczne jest moim autorskim wyborem. Znalazły się wśród podanych tu informacji źródła nowożytne czy nowoczesne, których rzetelność lub prawdziwość poddawana jest krytyce, ale nie zawsze widzę miejsce na przekazywanie wszelkich tego typu wątpliwości. Z drugiej strony informacje te często weszły w obieg literatury popularnej, więc warto odnotować, kto je pierwszy podał. Dlatego też każdą wiadomość historyczną opatruję nazwiskiem autora. Kilkukrotnie nie podaję źródła, gdyż powołuję się na wiedzę powszechną. Tylko w wyjątkowych sytuacjach nie umiałem podać pierwszego cytowania danej informacji.

Zaktualizowałem również opisy zamków oraz stany badań. Te ostatnie zostały częstokroć znacznie rozbudowane, jako że od 1998 roku dokonano nowych, ważnych odkryć; starałem się przeczytać każdy nowy tekst na omawiany temat i skomentować go w stanie badań. Większość badań koncentrowała się na zamkach ziemi chełmińskiej, gdzie doktorat archeologa (acz chętnie penetrującego obszary historii architektury) Bogusza Wasika przyniósł ze sobą ogrom nowej faktografii, ustaleń i hipotez badawczych (Wasik 2016/1); osobny interdyscyplinarny projekt Instytutu Archeologii UMK w Toruniu z lat 2016–2019 pod kierunkiem Marcina Wiewióry pozwolił zbadać pięć zamków regionu, a przynajmniej w wypadku trzech z nich (Starogrodu Chełmińskiego, Unisławia i Lipienka) przyniósł odkrycia znacznie zmieniające wcześniejsze ustalenia (Castra Terrae Culmensis…, 2020). W ziemi chełmińskiej, tym mateczniku krzyżackim na terenie północnej Europy, zbadano w ciągu ostatnich dekad również kilka innych zamków: Grudziądz, co miało związek ze stworzeniem modelu stołpu, tak zwanego Klimka (Zamek w Grudziądzu…, 2012), Kowalewo Pomorskie (Wasik/Wiewióra 2016; Wiewióra 2017; Wiewióra/Wasik 2017; Wiewióra/Misiewicz/Wasik/Małkowski 2017 i in.) oraz Toruń (Zamek krzyżacki w Toruniu…, 2017; głównie Nawrocki 2017); w toku są badania Radzynia Chełmińskiego (Gazda 2015; Gazda 2018 i in.). Z innych regionów Prus krzyżackich nowe ustalenia przyniosły badania archeologiczne i architektoniczne w Barcianach (Strużyński 2006/1; Strużyński 2006/2), Człuchowie (Kurdwanowski/Starski 2015/1; Starski 2016; Wokół człuchowskiego wzgórza…, 2016), Dzierzgoniu (Pawłowski 2001; Pawłowski 2003/1; Pawłowski 2007) i Sątocznie (Andrzejewski/Kajzer 2002; Andrzejewski/Kajzer 2005 i in.). Na naszych oczach prowadzone są prace w Świeciu, Szczytnie i Elblągu, tak więc na pełne ich dokumentacje musimy jeszcze trochę poczekać.

Wreszcie to nie prace archeologiczne, ale analiza źródeł oraz nowe rozpoznanie architektury zmieniły naszą rekonstrukcję Malborka – w szczególności układu i funkcji pomieszczeń (Jóźwiak/Trupinda 2007/2) oraz Pałacu Wielkich Mistrzów. W poświęconej Pałacowi Wielkich Mistrzów obszernej pracy Christofer Herrmann zaproponował interpretację tego unikatowego obiektu i dał asumpt do recenzji od entuzjastycznych po nadzwyczaj krytyczne (zob. Malbork – stan badań). Publikacja Herrmanna przyspieszyła zarazem dalsze badania, co widać już po zapowiedzi nowej książki Jóźwiaka i Szwedy o dworze wielkiego mistrza w źródłach pisanych.

Dalecy jesteśmy od uznania, że wiemy już wszystko o warsztatach budowlanych i architektach zamków krzyżackich, ale i tu mamy do czynienia ze znacznym postępem. Jeszcze dekadę temu rozważania na temat mistrzów murarskich i rzekomych architektów ograniczały się do powtarzania twierdzeń pochodzących ze starej literatury (np. mowa była o „najwybitniejszym mistrzu murarskim państwa krzyżackiego w początkach XV wieku, Mikołaju Fellensteinie”, Jóźwiak/Trupinda 2009, s. 362), ale już kilka lat później ci sami historycy sformułowali odkrywcze, inspirujące tezy (Jóźwiak/Trupinda 2011; Jóźwiak/Trupinda 2015/3). Podobnie katalizująco podziałać powinno nowe wydanie pracy Mariana Arszyńskiego z 1970 roku, gdzie organizacja i technika średniowiecznego budownictwa ceglanego w Prusach została pokazana w kontekście europejskim (Arszyński 2016).

Warto jeszcze wspomnieć o kilku spornych, ogólnych punktach w badaniach nad zamkami, dających w ostatnich latach podstawę do rozbudowanej polemiki. Pojedyncze problemy omawiam w pozycjach katalogowych dotyczących konkretnych zamków, tutaj chciałbym jedynie nawiązać do paru podstawowych kwestii, rozwiniętych w książce Sławomira Jóźwiaka i Janusza Trupindy na temat topografii i układu przestrzennego krzyżackich zamków komturskich w Prusach na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych (Jóźwiak/Trupinda 2012/1) i w kolejnych polemicznych artykułach. Dyskutowana była zasadność używania nazw elementów zamków lub jej brak – Jóźwiak i Trupinda dopuszczają tylko nazwy pojawiające się w źródłach (nawet ze świadomością ich już średniowiecznej heterogeniczności), ja twierdzę, że używane od 200 lat w nauce nazwy mają rację bytu. Odsyłając do odpowiedniej polemiki (Jóźwiak/Trupinda 2014; Torbus 2014/2; Jóźwiak/Trupinda 2015/1; Torbus 2016/2; Jóźwiak/Trupinda 2018/1), potwierdzam tu jedynie, że ortodoksyjne trzymanie się reguły historyków spowodowałoby w przyszłej literaturze ogromne zamieszanie – nie można by używać określeń Zamek Wysoki czy Zamek Średni w Malborku, bergfriedami można by nazywać jedynie zewnętrzne baszty w obiegu murów, a kapitularzy w zamkach nie byłoby w ogóle. Niewymieniane explicite w źródłach zakonnych kapitularze, według Jóźwiaka i Trupindy po prostu nie istniały, co według mnie kłóci się z faktem obecności na przykład w Radzyniu dwóch sal, jednej do posiłków w skrzydle południowym, drugiej, o staranniejszej dekoracji architektonicznej, do życia wspólnotowego w skrzydle wschodnim. Zresztą moim adwersarzom brakuje żelaznej konsekwencji, skoro na stronach internetowych Muzeum Zamkowego w Malborku dalej pojawia się pojęcie „kapitularz”, czyli tutaj, jak rozumiem, dopuszczalne jest wyrosłe z tradycji nowożytne nazewnictwo (https://zamek.malbork.pl/wystawy-i-wnetrza/kapitularz-22, dostęp: 30 stycznia 2022). Na marginesie uwaga: wieże w zamkach typu Człuchów czy Brodnica określam w zasadzie zawsze polskim słowem „stołp”, a nie wziętym z niemieckiego bergfried, nawet jeżeli jest ono szeroko używane (np. przez Jóźwiaka i Trupindę); pojedyncze wyjątki motywowane są bezpośrednim tłumaczeniem źródła lub próbą ominięcia monotonii językowej. Nie widząc sensu w tworzeniu kolejnych neologizmów, nie stosuję również (różniącego się brakiem jednej litery) określenia bergfrid, ostatnio używanego przez krąg kastellologów zajmujących się zamkami z rdzennej Polski, bo jest to w gruncie rzeczy zbohemizowany niemiecki.

Następnym spornym tematem jest istnienie budynków takich jak domy komtura czy zewnętrzne wolno stojące refektarze w zespołach zamkowych. Tutaj nie polemizuję z  samym z pewnością cennym odkryciem, że tego typu budynki w XV wieku „zaludniały” parchamy czy przedzamcza, ale według mnie trudno o uzus takiego budowania przed połową XIV wieku, kiedy nawet czysto obronne funkcje parchamów przeczą takim pomysłom. Jóźwiak i Trupinda pogłębiają badania nad funkcjonalnymi typami zabudowy przedzamczy, ostatnio dodając do nich pewien model interpretacyjny, mianowicie podział na strefę sacrum samych wysokich zamków (konwentualnych) i sferę profanum na przedzamczach (na gdańskiej konferencji komisji do badań Zakonu Krzyżackiego w czerwcu 2021 roku). Zainteresowanych dalszą dyskusją odsyłam do cytowanych czasopism, jej relacjonowanie wychodzi bowiem poza ramy merytoryczne tego katalogu. Warto, bym jedynie podkreślił, że bardzo cenię studia źródłowe obu często wymienianych w tej pracy historyków, a prace Jóźwiaka o granicach komturstw (Jóźwiak 1997/1; Jóźwiak 2001/1) były mi wręcz niezbędne przy aktualizacji katalogu. Bardziej krytycznie oceniam prace późniejsze, z nazwy interdyscyplinarne, ale z argumentacją zbudowaną na fałszywym według mnie przekonaniu o wyższości źródła historycznego, a w tym historyka, nad historykiem sztuki z jego odmiennym od historycznego warsztatem badawczym. To przekonanie nie zakończyło się na polemikach między mną, Pospiesznym czy Herrmannem a Jóźwiakiem i Trupindą, ale pokutuje w pracach, których autorzy, archeolodzy i historycy, uważają, że można wydawać sądy na temat wędrówek architektów w średniowieczu bez jakiejkolwiek analizy formalnej dzieł, które pozostawili (Duda/Jóźwiak/Wiewióra 2020).

Ta krótka dygresja na temat stanu badań wyróżniła tylko te prace, które doprowadziły do pozyskania nowej, w sporej części innej niż wcześniejsza, wiedzy na temat rzutów zamków, datowania czy atrybucji; oraz te, które miały charakter na tyle ogólny, że nie udało mi się ich przyporządkować do konkretnej budowli. Dalszą literaturę, nie mniej wartościową, ale bardziej nastawioną na elementy czy fazy historii poszczególnych zamków, wymieniam i wartościuję pod odpowiednimi pozycjami katalogowymi w stanie badań.

Niezależnie od wymienionych tematów polemicznych bezsprzeczna jest konstatacja ogromnego przyrostu wiedzy na temat zamków w ostatnich dekadach. Jestem świadomy, że relację o stanie badań nie tyle doprowadziłem do końca, ile musiałem w pewnym momencie przerwać, a i ona sama może zostać uznana za subiektywną, jako że wynika z optyki mojej dyscypliny naukowej. Jeszcze w fazie składania książki odkryłem nieznany mi wcześniej artykuł o infirmeriach zamkowych (Jóźwiak/Trupinda 2020/3), którego ustalenia już tylko w minimalnym stopniu mogły zostać włączone do opisu stanu badań przy konkretnych zamkach. Autorzy dochodzą do wniosku, że poza Malborkiem, Królewcem i być może Radzyniem przed 1408 rokiem „przynajmniej od końca XIV w. (z tego czasu są dostępne źródła pisane) zapewne wszystkie infirmerie zamków komturskich w Prusach, i to niezależnie od tego, czy były przeznaczone dla członków Zakonu Krzyżackiego (braci, księży), czy też pachołków/dienerów, były zlokalizowane w obrębie ich przedzamczy” (Jóźwiak/Trupinda 2020/3, s. 80, 82). Podaję ten przykład jako dowód narastającej na naszych oczach wiedzy źródłowej i teoretycznych nowości, które to sukcesywnie, ale i nieustannie modyfikować będą naszą szczegółową wiedzę o zamkach krzyżackich.

Moje wyrazy wdzięczności za pomoc w zdobywaniu informacji i wsparcie kieruję do wielu fachowców, kolegów i przyjaciół. Osób tych jest tak wiele, że musiałem pominąć tym razem te, które już wymieniłem w wydaniu niemieckim z 1998 oraz w pierwszym tomie z 2014 roku. Skoncentruję się na tych osobach, które pomogły mi znacząco w decydującej fazie przygotowania manuskryptu w ciągu ostatnich dwóch lat, wymieniając je z podziałem na przedstawicieli poszczególnych dyscyplin naukowych i instytucji. W pełni świadomy jestem również, że deficyty mojej pamięci czynią tę listę niedoskonałą – pominiętych szczerze przepraszam.

Za wymianę zdań, inspirujące pomysły, a czasami tylko drobne sugestie dziękuję historykom sztuki, koleżankom, kolegom i innym osobom ze środowiska naukowego. Wspominam tutaj z wdzięcznością Jakuba Adamskiego, Arnolda Bartetzkiego, Jacka Friedricha, Małgorzatę Jackiewicz-Garniec, Jarosława Jarzewicza, Tadeusza Jurkowlańca, Roberta Kunkla, Piotra Laska, Sergiusza Michalskiego, Elżbietę Pilecką, Jana Przypkowskiego, Tomasza Ratajczaka, Andrzeja Rzempołucha, Jana Salma, Franciszka Skibińskiego, Teresę i Jacka Tylickich, Michała Woźniaka i Tadeusza Żuchowskiego. Pozostając w kręgu historyków sztuki, dużo zawdzięczam współtowarzyszom podróży do europejskich zamków skupionych wokół „Wartburg-Gesellschaft”, w tym imiennie Ulrichowi G. Großmannowi oraz Thomasowi Billerowi. Różne wartościowe sugestie dotyczące zamków otrzymałem od wielu innych zagranicznych badaczy, byli to między innymi Elisabeth Crettaz-Stürzel, nieodżałowany Paul Crossley, István Feld, Jens Christian Holst, Arne Karsten, Mischa von Perger (dziękuję za udostępnienie niepublikowanego skryptu na temat fryzów literowych) czy Mathias Piana.

Podziękowania za wszelką pomoc okazaną mi przy pisaniu tej pracy niech zechcą przyjąć historycy: Udo Arnold, Wiesław Długokęcki, Bogusław Dybaś, Bernhardt Jähnig, Krzysztof Kwiatkowski, Beata Możejko, Sobiesław Szybkowski i Adam Szweda. W moich kwerendach w Malborku czy w czasie autopsji obiektu i związanych z tym pytań zawsze mogłem liczyć na Artura Dobrego, Bernarda Jesionowskiego, Barbarę Pospieszną, Ryszarda Rządza, Aleksandrę Siuciak oraz dyrektorów Mariusza Mierzwińskiego i Janusza Trupindę – z nimi łączy mnie długa znajomość, miejscami wybrukowana naukowymi kontrowersjami, ale bardzo owocna i służąca budowaniu rzetelnej wiedzy. W ostatnich korektach tekstu o Malborku bardzo pomogła mi Monika Czapska.

Zawsze życzliwie na moje pytania i kwerendy reagowali archeolodzy i historycy sztuki badający zamki krzyżackie – podziękowania chciałbym więc złożyć (w kolejności zamków): Jackowi Strużyńskiemu (Barciany), Kazimierzowi Grążawskiemu (Brodnica), Annie Soborskiej-Zielińskiej (Chełmno), Michałowi Starskiemu i Krzysztofie Manikowskiej (Człuchów), Grażynie Nawrolskiej, Wiesławie Rynkiewicz-Domino (Elbląg), Piotrowi Matuszewskiemu, Henrykowi Panerowi i Renacie Wiloch-Kozłowskiej (Gdańsk), Marii Dąbrowskiej i Boguszowi Wasikowi (Malbork), Romualdzie Uziembło (Mała Nieszawka), Arkadiuszowi Koperkiewiczowi (Ostróda), Danielowi Gaździe (Radzyń Chełmiński), Iwonie Liżewskiej (Szczytno), Robertowi Grochowskiemu (Świecie) i Aleksandrowi Andrzejewskiemu (Sątoczno). Część z nich udostępniła, a nawet specjalnie dla tej książki narysowała aktualne plany badanych zamków. Pomoc otrzymałem również od innych archeologów – Adama Chęcia, Jerzego Kruppégo i Martyny Milewskiej.

W obwodzie królewieckim mogłem zawsze liczyć na Anatolija Bachtina, emerytowanego kierownika Archiwum Państwowego Obwodu Kaliningradzkiego; za najnowsze informacje o dzisiejszym stanie tamtejszych zamków dziękuję Alicji Grabowskiej-Łysenko i Michaiłowi Łysence oraz ich rosyjskim interlokutorom. Dziękuję również litewskim kolegom za podzielenie się ze mną wiedzą i najnowszymi publikacjami dotyczącymi Kłajpedy, a był to Gintautas Zabiela i Vladas Žulkus.

Wszelkimi wynikami badań dzielił się ze mną Marcin Wiewióra, szczególne podziękowania winien mu jestem za równe z datą edycji wysłanie mi książki Castra Terrae Culmensi, co przyspieszyło prace nad moim katalogiem. Ukłony kieruję w stronę apaixonado architektury zamkowej w Europie i znakomitego grafika Pawła Moszczyńskiego za narysowanie dla mnie kilku unikatowych rzutów, opartych na najnowszych badaniach, oraz Bogusza Wasika – nowej indywidualności „krzyżackiej zamkologii”, mam nadzieję, w przyszłości głównego badacza tej materii, który udostępnił mi kilkanaście swoich rysunków rekonstrukcyjnych. Osobno podziękować chcę Piotrowi Matuszewskiemu – za wszelką pomoc dotyczącą Gdańska, Dzierzgonia i Człuchowa, ale również za wiele godzin dyskusji na temat problemów rekonstrukcyjnych zamków krzyżackich.

Na Christofera Herrmanna zawsze mogłem liczyć przy wyborze materiałów rysunkowych czy fotograficznych. Jemu też zawdzięczam nowe rzuty i przekroje Pałacu Wielkich Mistrzów, co bardziej je zróżnicowało w stosunku do niemieckiej wersji katalogu. Tam opublikowałem rzuty własnego autorstwa (narysowane z pomocą kolońskiego grafika Georga Ruprechta), które opierały się w większości na Steinbrechcie, ale także na badaniach czy PKZ-owskich inwentaryzacjach powojennych (np. Brodnica, Golub, Gniew, Mała Nieszawka, Tuchola). Teraz plany te poprzedzam w niektórych wypadkach bardziej aktualnymi Bogusza Wasika czy Piotra Matuszewskiego, a swoje zostawiam, podobnie jak te Steinbrechtowskie, jako rodzaj źródła ikonograficznego. Summa summarum zadaniem dla następnego pokolenia badaczy będzie stworzyć nowoczesnymi metodami wiarygodne rzuty wszystkich – nie wyłączając Malborka – zamków krzyżackich na terenie pruskiego państwa zakonnego.

Nie można zapomnieć o rzeszy miłośników zamków, którzy nie należą do naukowego cechu, ale wyróżniają się oryginalnym i świeżym podejściem do analizowanych budowli. Spośród wielu, którzy mi przez dziesiątki lat pomagali, wspomnieć trzeba nieodżałowanego Ziemowita Maślankę (Radzyń), na zmianę „kasztelana” i „wielkiego mistrza” Jarosława Struczyńskiego w Gniewie, Marka Szajerkę w Grudziądzu, Adama Paluśkiewicza w Tucholi i Wojciecha Kunickiego w Zantyrze, gdziekolwiek ten zamek miałby się znajdować.

Dziękuję dziekanowi Wydziału Historii Arkadiuszowi Janickiemu za dofinansowanie wydania książki. Za to samo oraz za słowa zachęty dziękuję dyrekcji Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego, jednocześnie przyjaciołom: Małgorzacie Omilanowskiej, Annie Sobeckiej i Andrzejowi Wozińskiemu, a wreszcie wszystkim innym zaprzyjaźnionym pracownikom naszego Instytutu. Pomoc otrzymałem również od magistrantek i doktorantek Instytutu Historii Sztuki UG: Katarzyny Kity i Aleksandry M. Krupy w temacie Malborka oraz Mai Murawskiej w sprawie Grudziądza.

Pamięć należy się w końcu wszystkim zaangażowanym w wielomiesięczny proces wydawniczy w wydawnictwie słowo/obraz terytoria – za cierpliwość do autora i profesjonalizm w korekcie, ujednolicaniu tekstu i stworzenie znakomitej szaty graficznej zechcą przyjąć moje podziękowania: Joanna Kwiatkowska, Daria Majewska, Stanisław Rosiek i Katarzyna Warska.

Życzę sobie, żeby ten ogromny, logicznie, mam nadzieję, posegregowany materiał dał mi podstawę do nowych badań, krytyki i doskonalenia wiedzy. Jeżeli tak będzie, to mój czas poświecony warowniom jednocześnie idealizowanych i potępianych braci z krzyżami na płaszczach, od 1989 roku po dziś dzień, będzie miał sens.

Finalizowanie mojego projektu zbiegło się z pandemią COVID-19. Ponadroczne zamknięcie w czterech ścianach z jednej strony zapewniło mi warunki do niezbędnej koncentracji, z drugiej utrudniło wszelkie kwerendy, badania i sprawdzanie ustaleń. Nie sprzyjała temu sytuacja ogólna na świecie, zamknięte granice, archiwa i biblioteki. To oraz ogrom przeanalizowanego materiału niech tłumaczy potencjalne błędy czy nieuwzględnione wątki. W związku z pandemią nie miałem dostępu do sporej liczby drukowanych źródeł, więc nie mogłem sprawdzić każdej adnotacji w historii obiektu. Prawdopodobnie nie uniknąłem błędów i nieścisłości w cytowaniu – za każdą wskazaną pomyłkę będę wdzięczny i w miarę możliwości uwzględnię w kolejnych wydaniach mojej książki.

Na koniec jeszcze krótka osobista refleksja. Badania nad Krzyżakami zacząłem w 1989 roku – od zachęt, rozmów i krążenia wokół koryfeuszy nauki, kiedy to wsłuchiwałem się w starszych, bardziej uhonorowanych historyków sztuki, jak Marian Arszyński, Adam S. Labuda, Sergiusz Michalski czy Dethard von Winterfeld. Z biegiem lat stopniowo nastąpiła kolejna zmiana pokoleniowa i młodsi ode mnie zaczęli przejmować pałeczkę w eksplorowaniu tematu. Naturalną koleją rzeczy, wiele osób, które spotkałem na swojej naukowej drodze, pozostaje już tylko w naszych wspomnieniach, wdzięczności i pozostawionych pracach. Do tych wielkich Nieobecnych należą Hartmut Boockmann, Tomáš Durdík, Leszek Kajzer, Tadeusz Nawrolski, Jan Powierski, Josef Adolf Schmoll zwany Eisenwerth, Paul Crossley, Robert Suckale czy Andrzej Tomaszewski. W ostatnich latach ze smutkiem pożegnałem kolejnych, którzy pomagali mi w tej pracy, wspomnę tu Mieczysława Haftkę, Janusza Hochleitnera, Macieja Kilarskiego czy Wiesławę Rynkiewicz-Domino. Pracę tę dedykuję im wszystkim, a także mojemu przyjacielowi Jarkowi Rokickiemu, którego w trakcie prac między innymi nad niniejszym katalogiem zabrała pandemia, wreszcie też mojej Rodzinie, która miała anielską cierpliwość i wytrzymała ostatnie dwa lata mojego „liczenia cegieł”.

Objaśnienia do katalogu

Katalog zawiera informacje o wszystkich zamkach państwa Zakonu Krzyżackiego w Prusach, będących do 1410 roku siedzibami konwentów. Wśród nich znalazły się także obiekty pełniące funkcję domów konwentualnych przez krótki czas lub takie, których funkcja jako siedziby konwentu nie jest pewna (Barciany, Labiawa, Tapiawa, Wystruć), a wreszcie te, których forma architektoniczna czteroskrzydłowego kasztelu może wskazywać na plany osadzenia w nich konwentu (Szczytno); uwzględniam również Lipienek, kasztel będący siedzibą komturów chełmińskich. W porównaniu do niemieckojęzycznej wersji tego katalogu, napisanej niemal ćwierć wieku temu (Torbus 1998, s. 331–717), obecny katalog odzwierciedla rzecz jasna uaktualniony stan badań (zob. wstęp). Zmiany stanu badań w ostatnich 35 latach spowodowały, że spora część niniejszej pracy musiała zostać napisana ponownie. Zmiany te widoczne są przede wszystkim w uzupełnieniu katalogu o Sątoczno, umieszczeniu nowych danych historycznych dotyczących zamków, obszernym zrelacjonowaniu nowego stanu badań oraz oddaniu w opisach obecnego stanu zachowania zamków. Oczywiście uzupełniłem bibliografię o nowe prace, które w pewnych przypadkach zrewolucjonizowały wcześniejszy stań badań. Ponadto zmieniła się oprawa ilustracyjna, która została uzupełniona o nowe plany – w sporej część autorstwa Bogusza Wasika, przygotowana w oparciu o jego nowe badania.

W niniejszym katalogu nie uwzględniono zamków, które stały się siedzibami konwentów dopiero w wyniku wojny trzynastoletniej (1454–1466), oraz siedzib urzędniczych na obszarach należących tymczasowo do państwa krzyżackiego (rejon Słupska, Kujawy, Ziemia Dobrzyńska, Żmudź). Świadomie wykluczyłem z katalogu takie zamki jak Pasłęk, Bartoszyce czy Morąg, które są najczęściej jednorazowo (i czasami błędnie) wzmiankowane jako komturie, a ich architektura nie wykazuje żadnych cech (rzut kasztelu etc.), na podstawie których można by je zaliczyć do tej kategorii, oraz takie, które z pewnościa przejściowo siedzibami komturii były, ale nie pozostały po nich żadne ślady (Orłowo na Kujawach, Wonno, prawdopodobnie na północy ziemi chełmińskiej; Fiszewo na Żuławach Fiszewskich) lub ich relikty nie mają nic wspólnego z okresem efemerycznej komturii (Gierdawy w Barcji, Tczew; Jóźwiak 1997/1, s. 69–72, 138–139; Jóźwiak 2001/1, s. 58, 122, 125–128, 133, 153–159). Wymieniony w roku 1274 frater Rudewicus commendator in Cruceburch (PUB I/2, nr 323) oraz późniejsza znajdująca się w Krzyżborku (ros. Sławskoje; niem. Kreuzburg) siedziba wójtów Natangii (lata 1274–1292) mogłaby uzasadniać uwzględnienie go w katalogu; przeciwko temu zadecydował stan śladowo zachowanych i niezbadanych pozostałości prawdopodobnie z XIV wieku; notabene jest to jedyny zamek państwa zakonnego, do którego nie dotarłem (por. Jóźwiak 2001/1, s. 59, 66–68; Sahm 1901).

Reguła uporządkowania zamków w kolejności alfabetycznej odnosi się również do obiektów położonych na terenie Litwy lub Federacji Rosyjskiej. Po nazwie polskiej – jeżeli taka istnieje – następuje nazwa po rosyjsku czy litewsku, a następnie dawna nazwa niemiecka w formie obowiązującej do 1914 roku. Kiedy historyczna nazwa polska nie istnieje, stosuję obecnie obowiązującą nazwę, a nie – jak część badaczy – niemiecką nazwę historyczną. W nawiasie uwzględniam także występujące w dotychczasowej literaturze przedmiotu nazwy błędne (np. po niemiecku Rheden zamiast Rehden).

W  n a g ł ó w k u  umieszczono historyczną nazwę regionu, w którym jest zlokalizowany obiekt, oraz jego współczesną przynależność administracyjną. Podano także rangę zamku w strukturze administracyjnej państwa zakonnego, przy czym tylko w przypadkach wątpliwych, które nie są opisane w historii obiektu, odwołano się do literatury przedmiotu.

Poszczególne pozycje katalogowe zawierają  h i s t o r i ę   o b i e k t u,  opartą w głównej mierze na przekazach źródłowych; kiedy nie istnieją bezpośrednie przesłanki źródłowe, wykorzystano informacje zaczerpnięte z literatury. W nielicznych tylko przypadkach, gdy chodzi o najnowsze wydarzenia i fakty powszechnie znane, rezygnuję z przytaczania źródeł informacji.

Na  o p i s  składa się przedstawienie głównej siedziby, zwanej domem konwentu lub domem głównym, oraz scharakteryzowanie przedzamcza – poprzedza je odwołanie do literatury, którą posiłkowałem się, tworząc opis. Oczywiście najważniejsza była moja autopsja każdego zamku, ale ponieważ nie prowadziłem samodzielnych pomiarów, podaję dalsze pomocne mi pozycje bibliograficzne, które wykorzystałem do analizy założenia oraz przy podawaniu ich wymiarów (zawsze w kolejności długość/szerokość/wysokość).

Opis został uporządkowany w sposób następujący: (a) informacje na temat układu skrzydeł, dziedzińca, krużganków etc.; (b) opis elewacji zewnętrznych, wież narożnych, baszt, jak też elewacji od strony dziedzińca – najpierw opisano skrzydła główne, ewentualnie wejściowe, następne zaś zgodnie z kierunkiem ruchu wskazówek zegara; (c) opis pomieszczeń w skrzydłach i na poszczególnych piętrach – począwszy od piwnic (zostały one uwzględnione w liczbie kondygnacji, tak jak i kondygnacja poddasza); (d) opis parchamu, gdaniska, fosy; (e) opis przedzamczy. W nielicznych przypadkach, gdy o częściach budowli istnieje zbyt mało informacji, nie było możliwe zachowanie powyższego porządku.

Uwzględniono także informacje dotyczące  m a t e r i a ł u   i   t e c h n i k  budowlanych. Brak odwołania do źródła informacji oznacza, że pochodzi ona ode mnie (np. wielkość cegieł).

Fragment poświęcony  d a t o w a n i u   i   a t r y b u c j i  rozpoczynam od przedstawienia własnych propozycji (podobnie jak zrobiłem to już w 1998 roku, co nie zostało zrozumiane przez niektórych badaczy – zob. Jóźwiak/Trupinda 2015/3, przypis 67). Dokładniejszą argumentację dotyczącą chronologii poszczególnych obiektów oraz ich analizę porównawczą zawarłem w wydanej w 2014 roku syntezie zamków konwentualnych (zob. Torbus 2014/1).

 S t a n   b a d a ń  podany jest w porządku chronologicznym, co z reguły oznacza przedstawienie niemieckich syntez architektury zamkowej Johannesa Heisego, Conrada Steinbrechta, Karl-Heinza Clasena czy Bernharda Schmida, a następnie badań polskich historyków sztuki po 1945 roku – przykładowo Jerzego Frycza, Mariana Arszyńskiego, Kazimierza Pospiesznego, Szczęsnego Skibińskiego czy wreszcie moich badań – publikowanych przez pierwsze 20 lat głównie po niemiecku, obecnie częściej po polsku.

Na stan badań składają się oczywiście również wyniki prac historyków od Karola Górskiego czy Jana Powierskiego do aktywnych w ostatnich latach Sławomira Jóźwiaka i Janusza Trupindy, a także wyniki interdyscyplinarnych badań historyków architektury czy archeologów podanych w pracach o charakterze syntetycznym (Bogdana Guerquina, Andrzeja Rzempołucha i Leszka Kajzera, Stanisława Kołodziejskiego i Jana Salma). Wreszcie omawiam wyniki badań architektonicznych i archeologicznych – tych starszych, często związanych z inwentaryzacjami Pracowni Konserwacji Zabytków (PKZ; np. Hanny Domańskiej, Antoniego Kąsinowskiego, Iwony Strzeleckiej i Ireneusza Sławińskiego); tych związanych z badaniami archeologicznymi (przykładowo Michała Starskiego w Człuchowie, Antoniego Jana Pawłowskiego w Dzierzgoniu, Tadeusza Nawrolskiego w Elblągu, Piotra Matuszewskiego w Gdańsku, Andrzeja Koli i Jadwigi Chudziakowej w Toruniu, Aleksandra Andrzejewskiego w Sątocznie) i wreszcie tych najnowszych, które oprócz kampanii wykopaliskowych przy konkretnych zamkach (Grudziądz, Starogród Chełmiński, Kowalewo etc.) w coraz większym stopniu mają charakter transdyscyplinarny (Marcin Wiewóra, Bogusz Wasik).

Po stanie badań dotyczących architektury przedstawiam – aczkolwiek nie tak wyczerpująco – ustalenia na temat rzeźby architektonicznej (przykładowo Tadeusza Jurkowlańca, Anny Błażejewskiej czy Bogny Jakubowskiej), a przy obiektach najważniejszych – także malarstwa ściennego. Swoją rangą, a zatem i obszernością poświęconego mu tekstu, wyróżnia się Malbork, w którym oprócz badań samej substancji zabytkowej i źródeł (Macieja Kilarskiego, Pospiesznego, Bernharda Jesionowskiego, Mariana Dygo czy wyżej wymienionych historyków) ważne są również analizy dwustuletnich prac konserwatorskich i ich historycznego tła (m.in. Artura Dobrego, Ryszarda Rząda, Michała Woźniaka, Mieczysława Haftki czy Mariusza Mierzwińskiego).

Na końcu poszczególnych pozycji katalogowych umieszczono  l i t e r a t u r ę   p r z e d m i o t u,  w której obok najważniejszych opracowań dotyczących obiektu ujęto także prace o charakterze przekrojowym oraz publikacje bardziej popularne, aczkolwiek częstokroć próbujące wprowadzić własną oryginalną kategoryzację zamków (np. Mirosława Garńca [2009] czy Anatolija Bachtina [2005]).

Materiał ilustracyjny składa się z rzutów zamków, które wykonałem do niemieckojęzycznego doktoratu w latach 1995–1997 – w dużej części na podstawie dawnych rzutów Steinbrechta, ale również powojennych inwentaryzacji odbiegających czasami znacznie od wyników wcześniejszych badań (np. w wypadku Barcian, Brodnicy, Gniewu, Małej Nieszawki, Rynu czy Tucholi). Pracę manualną wykonał pod moim kierunkiem koloński kreślarz Georg Ruprecht; same rzuty – podpisane lub nie – były już wielokrotnie publikowane. Zmieniony stan badań od początku XXI wieku obrazują rzuty nowo zbadanych zamków – Dzierzgonia, Gdańska oraz kilku zamków ziemi chełmińskiej. Na publikację zgodzili się ich autorzy (Piotr Matuszewski i w kilkunastu przypadkach Bogusz Wasik), a graficzną pomoc zawdzięczam Pawłowi Moszczyńskiemu. Oprócz tego publikuję archiwalne rzuty, przekroje czy pomiary zamków z XIX i początku XX wieku oraz ich historyczne przedstawienia, najczęściej graficzne.

Bałga

(Balga; ros. Бальга/Bal’ga, czasami Веселое/Wesełoje, niem. Balga)

Natangia; Federacja Rosyjska, Калининградская область / obwód kaliningradzki, Багратионовский район / rajon bagrationowskij

około 1250–1499 siedziba komtura

1288–1291 – siedziba wójta Natangii

1499–1525 – komornictwo komturii królewieckiej

1466–1499 – siedziba wielkiego szatnego Zakonu (przeniesiona z Dzierzgonia)

Historia

1237 Pierwsza próba zdobycia przez Krzyżaków istniejącego w tym miejscu pruskiego grodu (być może o nazwie Honeda) była podjęta przez oddziały wyruszające z Elbląga (SRP I, s. 61–62: „Qui cum venirent ad litus terre Warminensis, exierunt et circa illum locum, ubi nunc situm est castrum Balga, viderunt castrum quoddam Pruthenorum, quod tamen propter paucitatem suorum impugnare non audebant”; Dusb. pol., s. 55; Dusb. łac./niem., s. 120–121; SRP V, s. 160).

1239 Zdobycie grodu pruskiego i założenie Bałgi (Dusb. pol., s. 55–56; Dusb. łac./niem., s. 120–123, por. także SRP I, s. 280).

1242–1253 W czasie pierwszego powstania pruskiego Bałga, wraz z Elblągiem i trzema warowniami w ziemi chełmińskiej, pozostaje w rękach krzyżackich (Dusb. pol., s. 62–63; Dusb. łac./niem., s. 134–135, 138–139).

1251 Wzmianka o komturze „Mengotus in Balga” w odnowionym przywileju chełmińskim (por. Jóźwiak 2001/1, s. 51, 55; autor nie zgadza się z tezą, że już w 1249 roku istniało komturstwo bałgijskie).

Około 1254 Zamek, wraz z dormitorium, kościołem i refektarzem, zostaje zaprezentowany pewnemu Prusowi (Dusb. pol., s. 89–90; Dusb. łac./niem., s. 188–189: „Sambite post edificationem castri de Balga curiosus exquirentes fratrum condicionem et statum volentes plenius experiri miserunt unum de senioribus suis versus Balgam, quem fratres cognita causa itineris sui gratanter susceperunt omnia facta sua in refectorio, dormitorio et ecclesiae ei ostendentes”).

Po 1260 Skuteczna obrona zamku podczas wielkiego powstania pruskiego (Dusb. pol., s. 123 i n.; Dusb. łac./niem., s. 256–259).

1276–1292 Bałga siedzibą wójta Natangii (Jóźwiak 2001/1, s. 64–68; 1288–1291 według NC, s. 72).

1311 Wzmianka o Litwinie więzionym w Bałdze (Dusb. pol., s. 214; Dusb. łac./niem., s. 422–423).

XIV–XV wiek W inwentarzach zakonnych wymieniane są między innymi karwan, kościół, browar, słodownia, szafarnia i ganek obronny (GÄ, s. 150–175).

1410 Po Grunwaldzie zamek zdobyty pod koniec lipca przez rycerza Albrechta Karschawa, który złożył hołd Witoldowi; odbity pod koniec sierpnia przez komtura bałgijskiego Friedricha grafa von Zollern i wzmocniony posiłkami inflanckimi; we wrześniu wymieniony jako jeden z dziewięciu zamków pozostających pod władzą Krzyżaków (Dług. pol. IV, s. 74, 78; Dług. lat. IV, s. 80; por. Kwiatkowski 2010, s. 520, 541, 557; Dług. pol. X/XI, 1982, s. 158, 162; Dług. lat. X/XI, 1997, s. 259, 261).

1454 Opanowanie zamku bez walki przez mieszczan braniewskich, którzy następnie go z znacznym stopniu niszczą (SRP III, s. 666 – „Sy zcubrachen dy Balge und Brandenburg dy slosse auch in den grundt”; por. Biskup 1967/1, s. 135–136, 415 powołując się m.in. na WAP Gdańsk, 300 D, 65, nr 73; SRP III, s. 664 przypis 1). Przypuszczalna wymiana dachu i wykonanie strzelnic w budynku przedzamcza (Helwig 1932, s. 25).

1516–1518 Prace przy zewnętrznych umocnieniach zamku (Helwig 1932, s. 25).

1520 Polskie oddziały przechodzą w pobliżu zamku, ale nie podejmują oblężenia (Dehio/Gall 1952, s. 352; Biskup 1993, s. 282, passim); Handbuch Weise (1966, s. 9) podaje fałszywą informację na ten temat.

1626–1629/1656 Ruiny zamku służą jako magazyn dla wojsk Gustawa Adolfa. Według niepotwierdzonych informacji następuje rozbiórka zamku w celu uzyskania cegieł dla budowy twierdzy w Piławie (do 1656 roku w rękach szwedzkich; por. Szwedzkie wojny 1611–1632, 2016/2018, t. 2/2, s. 36–39).

1701–1720 Rozbiórka zamku, przeznaczenie pozyskanego materiału na budowę umocnień portowych w Piławie (ros. Балтийск/Bałtijsk, niem. Pillau), częściowe podmycie i zapadnięcie się muru parchamu (Steinbrecht 1888, s. 100; Helwig 1932, s. 17).

1713–1714 Notatka w rachunkach urzędniczych dotycząca kosztów „za przygotowanie zupełnie nowego mieszkania dla pisarza na rujnowanym piętrze zamku królewskiego” („für Anfertigung einer ganz neuen Amtsschreibers Wohnung in einem ruinierten Stock des Königlichen Schlosses” – Helwig 1932, s. 18).

1836 Wymiana dachu wieży na przedzamczu (Dehio/Antoni 1993, s. 38).

1885, 1887 Badania archeologiczne domu konwentualnego prowadzone przez Steinbrechta (1888, s. 101; Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, II, s. 18).

1929 Restauracja budynku przedzamcza, między innymi wieży (Dehio/Gall 1952, s. 354; Helwig 1932, s. 21).

1935–1945 Usytuowanie muzeum regionalnego w budynku przedzamcza (por. Guttzeit 1977, s. 104).

1945 Do marca teren zamku broniony przez Wehrmacht jako ostatni przyczółek po wschodniej stronie Zalewu Wiślanego. Zniszczenia ruin na skutek ostrzału artyleryjskiego i nalotów bombowych; wbudowanie w ruiny latarni morskiej (Kowal 1995, s. 302; por. Müller F. 2003).

1954–1975 Dalsze zniszczenie zamku przez stacjonujące w pobliżu jednostki pancerne – poligon wojskowy (Kowal 1995, s. 302).

1978, 1990 Wykopaliska na terenie domu głównego prowadzone pod kierownictwem W.J. Kułakowa z Akademii Nauk ZSRR w celu odnalezienia pruskiego założenia poprzedzającego zamek (Kułakow 1990).

Po 2000 Uporządkowanie ruin zamku przez wolontariuszy, odkrycie i konserwacja podziemi wieży (Połow 2019, s. 9).

2019 Ogrodzenie terenu zamku po wypadku śmiertelnym spowodowanym wybuchem miny (Piljute 2019).

Położenie

Zamek położony na półwyspie Zalewu Wiślanego, oddzielony głęboką fosą od stałego lądu, prawdopodobnie wypełnioną wodą (około 10 m szerokości). Na zewnątrz zespół przedzamcza w formie sierpa; wokół niego kolejna (tym razem prawdopodobnie sucha) fosa. Na południe dawna wieś Balga, dziś szczątkowo istniejące Wesełoje.

Opis

(Il. 1–6). Opis został wykonany na podstawie publikacji Steinbrechta (1888). On jako jedyny – nie licząc nastawionego na Prusów Kułakowa – prowadził badania domu głównego. Opis przedzamcza został ponadto oparty na pracy Steinbrechta oraz Helwiga (1932).

Dom konwentu

Zamek wysoki został wzniesiony na planie nieregularnego sześciokąta (wydłużony w kierunku północno-zachodnim, czyli w stronę Zalewu; il. 1), otoczony murem parchamu, od strony Zalewu wzmocniony przyporami (Steinbrecht 1888, il. 139). Przejazd bramny w części północnej, najprawdopodobniej ze wzmocnionym przedbramiem (1678–1679, wspomniany jako Palisaden; Helwig 1932, s. 17). Brak wzmianek o wieżach; Steinbrecht postawił hipotezę o istnieniu stołpu w nieodsłoniętym narożniku wschodnim (Steinbrecht 1888, s. 102; por. też rysunek zamku z wysoką wieżą w: Hartk., s. 382, il. 251). Według Antoniego (Dehio/Antoni 1993, s. 352) stołp mógł się znajdować w części zachodniej, przy bramie (północnej) lub na dziedzińcu (por. Toruń). Proste skrzydło północno-zachodnie (około 46 m) połączone jest dwoma krótszymi budynkami (północnym i zachodnim) z potrójnie „załamaną” (pod kątem rozwartym) częścią główną (od północnego wschodu, południowego wschodu i południa). Nie można tu mówić o trzech skrzydłach, ponieważ poszczególne części budowli (przynajmniej do wysokości parteru) nie były wyraźnie odgraniczone (mury poprzeczne w kondygnacji piwnic nie pokrywają się z miejscem załamania). Wewnątrz trapezoidalny dziedziniec, z krużgankiem przy głównym skrzydle (część północna, wschodnia i południowa), o arkadach dekorowanych maswerkami ze sztucznego kamienia (Steinbrecht 1888, s. 102, tam porównanie z Malborkiem). W części zachodniej pierwotnie prawdopodobnie tylko mur zamykający (Clasen 1927/1, s. 41), rozbudowany później jako osobne skrzydło, od niego przejście do gdaniska wsparte na arkadach (przypuszczalnie dwóch), których fundamenty widział jeszcze Steinbrecht (1888, il. 140). Rekonstruując gdanisko, posłużył się on nieznanym autorowi źródłem z 1738 roku (Steinbrecht 1888, s. 102, przypis 179: Berkenmeyer, curioser Antiquarius 1738).

Pomieszczenia

Piwnice

Dom główny podpiwniczony, z wyjątkiem części północnej (przejazd bramny), południowo-zachodniej oraz południowej skrzydła północno-zachodniego. Niewielkie, sklepione prawdopodobnie kolebkowo pomieszczenie w skrzydle zachodnim, pozostałe pomieszczenia dwutraktowe (prawdopodobnie początkowo jedna sala), ze sklepieniem krzyżowym podpartym na dwunastu granitowych filarach o przekroju kwadratu (formy porównywalne z Pokarminem – Dehio/Gall 1952, s. 35).

Przyziemie

Pomieszczenia przyziemia odpowiadały prawdopodobnie podziałowi zastosowanemu w kondygnacji piwnic; sklepione najprawdopodobniej krzyżowo-żebrowo (Clasen 1927/1, s. 40).

Brak pozostałości murów. Odnalezione w 1885 roku fragmenty rzeźby architektonicznej według Steinbrechta (1888, s. 102) świadczą o położeniu kościoła w części południowej (tu odnaleziono najwięcej reliktów). Zgodnie z hipotezą tego badacza od południowego wschodu był refektarz (na podstawie znalezisk płyt z wapienia z otworami grzewczymi), a na północnym wschodzie kapitularz (tu również odnalezione liczne fragmenty rzeźb). W skrzydle zachodnim miało się znajdować wspomniane przez Dusburga dormitorium (Dusb. pol., s. 89–90).

W 1885 roku odnalezione fragmenty pozwoliły na rekonstrukcję portalu kruchty kościoła. Kruchta w grubości murów, w ścianach bocznych blendy z dekoracją maswerkową (Steinbrecht 1888, s. 102; Jurkowlaniec 1989, s. 131–132).

Przedzamcze

Od południa i wschodu zamek wysoki otacza przedzamcze o kształcie sierpu, pozostałe strony ograniczone brzegiem zalewu; od zewnątrz fosa obustronnie wzmocniona murem oporowym oraz parcham (wewnętrzny mur oporowy fosy to jednocześnie zewnętrzny mur parchamu). Analogicznie od strony domu głównego: fosa z murami wzmacniającymi jej oba brzegi (Helwig 1932, s. 27), której wewnętrzny mur oporowy stanowił jednocześnie mur parchamu głównego domu.

Pierwotnie przy zewnętrznym murze obwodowym stało pięć budynków gospodarczych. Według Steinbrechta były to „stajnie, spichlerz, dom bramny, dom urzędniczy oraz w narożniku północno-wschodnim spichlerz i stajnie” (1888, il. 139).

Helwig (1932, s. 18–20) na podstawie mapy z początku XVIII wieku oraz rachunków urzędowych (1693–1694, 1701–1702, 1703–1704, 1706–1707) zrekonstruował tak zwane skrzydło od zalewu, czyli północny budynek przedzamcza, którego dłuższy fragment przebiega wzdłuż wschodniego muru obwodowego, a następnie pod kątem rozwartym odbija na zachód (krótsza część nad brzegiem Zalewu Wiślanego). Z przełomu 1702/1703 roku pochodzi informacja o wymiarach dachu: 115 stóp długości, 30 stóp wysokości, 35 stóp szerokości (około 36 × 10,5 × 9,5 m; Helwig 1932, s. 20). Być może wzmianka ta dotyczy jedynie części skrzydła bezpośrednio od strony zalewu. Budynek podpiwniczony. Schody prowadzą na piętro główne, gdzie znajdowało się kilka pomieszczeń, między innymi tak zwana komnata starosty (Hauptmannsstube) z pięcioma oknami (być może identyczna z odnotowaną w innym miejscu „großen Hoff Stube oder Speiß Kammer mit einem kleinen und vier großen vergitterten Fenstern oraz Gaststube mit ebenfalls vier Fenstern”), wspomniane w rachunkach urzędniczych z 1693–1694, a po części także z 1701 roku, 1703–1704, 1706–1707 (Helwig 1932, s. 18–20). Niektóre pomieszczenia piętra głównego dwutraktowe, wsparte na filarach (Helwig 1932, s. 19, na podstawie notatek z 1702–1703, które wskazują, że w tak zwanym Haubtfrauen Stube przy drugim filarze został dobudowany mur).

„Dom urzędnika”

Jedyna zachowana (w ruinie) część zamku to tak zwany dom urzędnika (Beamtenhaus; il. 2, 3; 62 × 10,5 m; Steinbrecht 1888, il. 144; Dehio/Gall 1952, s. 353: 62 × 18 m) o dwóch kondygnacjach. Na zachodzie przylega on bezpośrednio do węższej od niego wieży bramnej na rzucie prostokąta, której szczyty skierowane były prostopadle do osi budynku (Helwig 1932, s. 25–26).

Przy wschodnim końcu skrzydła znajduje się wieża (Helwig 1932, s. 22; w rachunkach urzędniczych 1676–1677 określono ją jako Seegerthurm – wieża zegarowa; według biskupa Polentza – Thurm am Zeughause) o tej samej szerokości, sześciokondygnacyjna, dostępna za pośrednictwem drewnianych schodów. Przyziemie ze sklepieniem kolebkowym, dwa sklepione piętra główne, powyżej dwie kondygnacje ze stropami oraz piętro górne ze strzelnicami, niszą kuchenną i wykuszem latrynowym.

„Dom urzędnika” w 1929 roku był częściowo restaurowany (krytycznie oceniono jako niezgodną z oryginałem okrągłą klatkę schodową, por. Helwig 1932, s. 21) Zamknięte półokrągło lub ostrołukowo otwory okienne, zarówno na wieży bramnej, jak i na wieży wschodniej, zwieńczone są łukiem odcinkowym okna na piętrze górnym domu i wieży wschodniej. Wyższa część ścian nadwieszona, wysunięcie poza dolną oś ścian na szerokość dwóch, ewentualnie trzech cegieł (pojedyncze nadwieszenie na elewacji północnej poniżej górnego piętra, podwójne nadwieszenie wokół wieży wschodniej). Pierwotnie na dachu znajdowała się sygnaturka (według rysunku Hartnocha, il. 4). Ślady dwuspadowego dachu na ścianie wieży wschodniej wskazują na zmiany w konstrukcji budowli, potwierdza je również szew budowlany na północnej ścianie domu pomiędzy częścią wschodnią a częścią środkową, gdzie nadwieszenie jest przesunięte w pionie (Steinbrecht 1888, il. 147).

Elewacja zewnętrzna (południowa)

Po obu stronach elewacji frontowej (Steinbrecht 1888, il. 146) są umieszczone odcinki łuków odciążających oraz wielkie okna (należące do tak zwanych komnat gościnnych; por. pomieszczenia). W środkowej części inny rodzaj muru, na poziomie piętra głównego tylko jedno okrągłe okno i trzy małe strzelnice. W dolnej części wieży przemurowanie z nietypowymi czworokątnymi oknami (Steinbrecht 1888, il. 146 e–f; być może cała ta część została przebudowana w XV wieku); ślady gniazd belek. Na poziomie górnego piętra ciągły rząd czternastu okien, osadzonych w segmentowych niszach.

Elewacja od strony dziedzińca (północna)

Na ścianie północnej domu drewniany ganek na poziomie kondygnacji głównej, dostępny przez dwie murowane klatki schodowe (ślady gniazd belek, Dehio/Gall 1952, s. 353), z których wschodnia jest większa i sklepiona. Na parterze profilowany portal (pod zachodnim pomieszczeniem wschodniej grupy komnat) oraz dwa segmentowane otwory, prawdopodobnie późniejsze. W kondygnacji głównej bogato profilowany portal, prowadzący do pomieszczenia wschodniego. Środkowa część nie zachowała się; w części zachodniej – portale na parterze i w kondygnacji głównej oraz okno.

Wnętrza

 P i w n i c e:  brak (Helwig 1932, s. 22); nie ma potwierdzonych informacji o piwnicach pod częścią wieżową.

 P r z y z i e m i e:  dwutraktowe ze sklepieniami krzyżowymi lub krzyżowo-żebrowymi na filarach granitowych (?).

 K o n d y g n a c j a   g ł ó w n a:  (częściowa rekonstrukcja według Steinbrechta 1888) od zachodu grupa trzech pomieszczeń (Steinbrecht 1888, il. 144: „izby dla gości lub urzędników”). Pomieszczenie na planie prostokąta, usytuowane prostopadle do wzdłużnej osi skrzydła, sklepione krzyżowo-żebrowo z wejściem od północy, z przejściem nad bramą oraz trzema oknami na południe i jednym na zachód, z ławami okiennymi. W narożniku północno-zachodnim kominek (Steinbrecht 1888, s. 104). Czworokątna, prawie kwadratowa izba, usytuowana równolegle do wzdłużnej osi skrzydła (cztery przęsła ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym, być może wsparte na środkowym filarze; Helwig 1932, s. 26), z wejściem od północy i trzema oknami od południa. Pomieszczenie najmniejsze czworokątne, usytuowane prostopadle do wzdłużnej osi skrzydła, dwuprzęsłowe ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym i przypuszczalnie z oknem po każdej stronie.

W środku skrzydła duże pomieszczenie: niesklepione, spichlerz albo raczej pomieszczenie mieszkalne (zob. stan badań), z dwoma małymi okienkami (po 1454?) na południe i przypuszczalnie czterema na północ.

W części wschodniej budowli kolejna grupa trzech pomieszczeń (Steinbrecht 1888, il. 144), podobnie jak w części zachodniej, izby dla urzędników krzyżackich lub gości. Pomieszczenie zachodnie na planie kwadratu, z środkowym filarem wspierającym cztery pola sklepienia krzyżowego (rekonstruowane), dwoma oknami na południu i jednym na północy. Tu także wizjer (Steinbrecht 1888, s. 104): „quadratisches Gemach, welches nach seinen schlanken, edel geformten Fenstern und der zierlichen Wölbweise zu urteilen (Profilgewölbe auf Kragsteinen) ein besonders bevorzugter Remter gewesen sein muss” – „kwadratowa komnata, która, sądząc po wąskich, szlachetnie uformowanych oknach i delikatnej formie sklepienia (żebra z kształtek, na kroksztynach), musiała być ulubionym refektarzem”; szafka ścienna i nisza z odpływem, „podobna do sacrarium” (Steinbrecht 1888, s. 105).

Środkowe pomieszczenie dostępne od strony krużganku przez profilowany portal, powiązane z pozostałymi pomieszczeniami, na planie kwadratu, sklepione krzyżowo-żebrowo ze środkową podporą, dwoma oknami na południu i jednym profilowanym na północy. W narożniku północno-zachodnim kominek.

Pomieszczenie wschodnie na planie prostokąta w wieży, z jednym wejściem prowadzącym do pomieszczenia środkowego, ze schodami w grubości murów, z dwoma sklepionymi krzyżowo-żebrowo przęsłami. Od północy i wschodu po dwa okna, od południa jedno okno w niszy.

Stan zachowania

Ruiny przedzamcza są w znacznie gorszym stanie niż udokumentowany przez niemieckich badaczy stan do 1945 roku – wieża przedzamcza w ruinie i bez zwieńczenia. Fundamenty zamku wysokiego zasypane ziemią. Od lat dziewięćdziesiątych XX wieku stan „domu urzędnika” znacznie się pogorszył (Bachtin 2005, s. 45).

Po kościele wiejskim, leżącym niedaleko ruin zamku, pozostały jedynie mury obwodowe (od zachodu do około 4 m wysokości). Wielokrotnie reprodukowany prostokątny „orientalny” portal utracił swoją dekorację z ceramicznych kształtek.

Materiał i technika budowlana

Budowla ceglana na fundamentach kamiennych.

Zamek wysoki: wątek wendyjski (?): 34–35 × 16 × 10–11 cm.

Budynek przedzamcza: wątek wendyjski, 35–36 × 16–17 × 10–11 cm (największe cegły w zamkach krzyżackich; częściowo, między innymi w górnej części wieży wschodniej, wątek gotycki), w sklepieniach: 32 × 32 × 9,5 cm (Jachan 1922, maszyn., s. 45).

Parcham przedzamcza: wątek nieregularny: 27–28 × 15 × 10 cm.

Znaleziska kształtek glazurowanych brązowo, żółto i zielono na terenie kościoła (krawędzie ościeży okiennych i drzwiowych; Steinbrecht 1888, s. 102). Glazurowana wimperga z ceramiki, przypuszczalnie z kruchty (do 1945 roku była w Malborku, potem zaginęła), „kolorowe szkło z ornamentem i starogotycką majuskułą” (glazurowane plakiety z literami?), glazurowane płytki podłogowe (romby, formy czterolistne, okręgi). Na miejscu refektarza płyty wapienne z otworami grzewczymi oraz „fragmenty zielono glazurowanych kafli piecowych z późnogotyckim ornamentem liściastym” (Steinbrecht 1888, s. 102, il. 142). Znalezisko konsoli „cysterskiej” (il. 4).

Datowanie i stan badań

Zamek był w budowie od około 1250 roku, przy czym wnętrza powstały dopiero w latach 1290–1300. Około 1300 roku powstał „dom urzędnika” na przedzamczu. Moje badania sytuują pierwszy zamek na lata po 1250 roku i zaliczają go do kategorii nieregularnych zamków, wzniesionych w miejscu wcześniejszych budowli, które wpłynęły na rzut późniejszego zamku (prawdopodobnie murowany był jedynie mur obwodowy zamku wysokiego; tak też Wasik 2019/1). Natomiast rozbudowę skrzydeł datuję na późniejszą fazę „zamków znad Zalewu Wiślanego”, takich jak Elbląg, Pokarmin czy Lochstedt, zrealizowaną przypuszczalnie przez cysterski warsztat marchijskiej proweniencji (Torbus 1998, s. 67–70, 252–254, 340–349; Torbus 2014/1, s. 66–67, 139–141).

Przed rokiem 1300 roku powstał „dom urzędnika” na przedzamczu. Jego istnienie świadczy o ponadregionalnym statusie zespołu zamkowego (być może związanego z funkcją wójtów Natangii).

Najbardziej szczegółowo zamek zbadał Steinbrecht: w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Odsłonił fundamenty domu głównego i sporządził rzut założenia obowiązujący do dziś (znalezione podczas wykopalisk przedmioty do 1945 roku były przechowywane w Malborku, obecnie zaginione; zilustrowane w: Steinbrecht 1888, il. 142; Jurkowlaniec 1989, s. 131). Steinbrecht (1888, s. 99) wiązał rozbudowę zamku z krzyżackim zajęciem Natangii i Sambii około 1250 roku, datowanie to opierał na związkach formalnych z detalem architektonicznym kościoła św. Elżbiety w Marburgu (Steinbrecht 1888, s. 103, przypis 183: podobieństwa profili żeber sklepiennych z Bałgi i gurtu z cyborium tumby św. Elżbiety w Marburgu). Formy z Bałgi wydają się mu jeszcze mocno osadzone w technice kamieniarskiej. Spekulatywne i bez podstawy źródłowej jest spotykane w sieci (http://www.forum.zamki.pl/viewtopic.php?f=147&t=4015; dostęp: 11 listopada 2019) twierdzenie, że koniec budowy wiąże się z wyprawą krzyżową w roku 1253, kierowaną przez króla czeskiego Przemysława Ottokara II, która skończyła się założeniem Królewca (zob. tam).

Na podstawie podobieństw do założenia w Grudziądzu (kościół, refektarz i kapitularz w jednym skrzydle kondygnacji głównej) Clasen datował zamek około 1290 roku (Clasen 1927/1, s. 40). Kształtki żeber przypominały mu te z Pokarmina. Pomieszczenia o „przestronnej szerokości 8–10 m”, które według niego posiadały filary środkowe również w kondygnacji głównej, datował – przez analogię z Malborkiem i Lochstedt – na jeszcze późniejszy okres.

Według Schmida (1938, s. 4–5) dom główny był wznoszony od 1245 roku, równocześnie z domem w Elblągu; do 1260 roku był już przynajmniej przygotowany do obrony. Podobnie jak Clasen Schmid wyróżniał różne okresy budowy poszczególnych pomieszczeń, przy czym kościół i refektarz należą według niego do najstarszych części budowli.

Odrębny temat badań stanowił budynek na przedzamczu, czyli tak zwany dom urzędnika, który Steinbrecht (1888, s. 105) wiązał z siedzibą wójta w Natangii i datował przed 1300 rokiem. Związek ten dostrzegł także Schmid (1938, s. 16, 25), który szacował powstanie tego obiektu na początek XIV wieku i interpretował go jako dom mieszkalny dla braci powiększonego konwentu. Już Steinbrecht (1888, s. 25) wspominał szew budowlany, wskazujący prawdopodobnie na zmianę planów w trakcie budowy; według Helwiga miał on jednak związek z odbudową budynku po zniszczeniach w 1454 roku. Helwig (1932, s. 24–25) wypowiedział się również przeciwko tezie Steinbrechta, jakoby budowla oprócz funkcji mieszkalnych pełniła także funkcję spichlerza – miało to mieć miejsce dopiero w czasach nowożytnych. Jóźwiak i Trupinda dopatrują się tutaj wzmiankowanej w 1402 roku infirmerii i twierdzą, wbrew ewidentnym wynikom badań architektonicznych, że wzniesienie budynku na cele mieszkalno-użytkowe (opisują go w kategorii „domów letnich”) musiało odbyć się „gdzieś po 1309 r.” (Jóźwiak/Trupinda 2012/1, s. 199–200, tam źródła; cytat s. 200). Historycy zajęli się również źródłami pisanymi dotyczącymi innych elementów zamku – na przedzamczu infirmerii i stajni (2012/1, s. 198–199, 232–233) oraz kościoła, refektarza, pomieszczeń sypialnych, komnaty komtura domowego, izby mieszkalnej (dla duchownego Jana Godersberga w 1448 roku) czy gdaniska (ganek kończący się wykuszem) w przestrzeni zamku wysokim (2012/1, s. 345, 364, 374, 391).

W polemice ze mną (Jóźwiak/Trupinda 2014; Torbus 2014/2; Jóźwiak/Trupinda 2015/1; Torbus 2016/2) historycy podważali moje datowanie „domu urzędnika” na XIII wiek. Piszą: „krzyżacki wójt natangijski był urzędnikiem zbyt niskiej rangi, by istniała uzasadniona potrzeba budowania dla niego jakichś rozległych obiektów na przedzamczu zamku bałgijskiego” (2015/1, s. 101). W obronie swojej teorii wysuwam między innymi argumenty architektoniczne (Torbus 2016/2, s. 135, przypis 25, s. 151).

Sporna jest kwestia istnienia drugiego budynku usytuowanego dalej na północ, jak przypuszczał Helwig (1932, s. 18–20). Wskazówki z XVII i XVIII wieku odnośnie do jego istnienia nie są dostatecznie jednoznaczne, być może dotyczą one jedynie „domu urzędnika”.

W czasach radzieckich odbyła się inwentaryzacja zamku (Altszuller 1964/1, maszyn.), a następnie prowadzono niewielkie prace archeologiczne, dotyczące jedynie pruskiego grodu Honedy (Kułakow 1990), którego istnienie potwierdzono. Bachtin dokonał próby rekonstrukcji zamku (il. 6).

Literatura przedmiotu

Altszuller 1964/1, maszyn.; Bachtin 2005, s. 37–45; Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, II, s. 18–19; Beckherrn 1885; Borchert 1987, s. 59–64; Chęć 1997, s. 123–147; Clasen 1927/1, s. 20, 40–43; Dehio/Antoni 1993, s. 35–38; Dehio/Gall 1952, s. 352–254; Guttzeit 1925; Guttzeit 1968; Guttzeit 1971, s. 268–276; Hartk., s. 382–383; Helwig 1929; Helwig 1932; Herrmann 2007/2, s. 342–343; Jóźwiak/Kwiatkowski/Szweda/Szybkowski 2010/1; Jóźwiak/Trupinda 2012/1, s. 172, 198–200, 232–233, 345, 364, 374, 391, 434; Jurkowlaniec 1989, s. 131–132; Kowal 1995; Kułakow 1990; Müller F. 2003; Piljute 2019; Rogge 1868-1872; Rzempołuch 1992/1, s. 154; Rzempołuch 1996, s. 184–185; Schmid 1938, s. 5, 16, 25–26; Simpson 1935, s. 193–202; Torbus 1998/1, s. 116–123, 341–349; Torbus 2014/1, s. 66–69, 139–141, 291–295; Wünsch 1960, s. 22–23; Ziesemer 1918.

1. Bałga, plan zespołu zamkowego, oprac. autor 1998.

2. Bałga, przedzamcze, rzut „Domu urzędnika”, oprac. autor 1998.

3. Bałga, przedzamcze, „Dom urzędnika” – przekrój pionowy przez wieżę z widokiem na wewnętrzną stronę ściany południowej oraz rzuty kondygnacji wieży, Conrad Steinbrecht 1888.

4. Bałga, zamek, rozrysowanie konsoli „cysterskiej”, Conrad Steinbrecht 1888.

5. Bałga, zamek i kościół wiejski, rycina, Christoph Hartknoch 1684.

6. Bałga, rysunkowa rekonstrukcja zespołu zamkowego, Anatolij Bachtin 2005.

Barciany

(niem. Barten)

Barcja; województwo warmińsko-mazurskie, powiat kętrzyński

około 1349 – wójtostwo (?)

1361–1385, 1399–1525 – prawdopodobnie siedziba prokuratora komturii w Pokarminie

1377–1385 – przypuszczalne próby założenia konwentu

1394–1395 – ewentualnie siedziba komturii

1385–1399 – siedziba prokuratora komturii ryńskiej, potem do 1525 roku bałgijskiej następnie znów ryńskiej

Historia

1257 Wzmianka o komturze Barcji (RHD I, s. 152: comthur von Barthen; UBS, nr. 52: frater Hinricus de Alsvelt commenadator Bardie); nie znamy lokalizacji jego siedziby (Jóźwiak 2001/1, s. 59).

1311 Wzmianka o miejscowości: circa […] Bardenburg (SRP I, s. 285).

1325 Rzekoma budowa zamku (SRP I, s. 280: A. d. MCCCXXV Gerdawen edificatur. Eodem anno Bartinburg); w literaturze przedmiotu przyjęto, że chodzi tu o Barciany (Töppen 1858, s. 209).

1340 Barciany wzmiankowane w kontekście komtura z Pokarmina (PUB III, nr 210).

1349 Wzmianka o wójtostwie w Barcianach (PUB IV, nr 479; por. Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 305).

1351 Pierwsza informacja o phleger czu Barthen; później wielokrotne informacje o prokuratorach w zamku (prefectus de Barten, SRP II, s. 530, przypis 563; Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 305, przypis 14, tam dalsze źródła; por. SRP II, s. 571; NC, s. 82–83).

1353 Lokacja wsi Meisterfelde (Gęsiki), której grunty leżeć miały zamku w Barcianach (PUB V, nr 186: „bey dem huse zu Barten”).

1365 Domniemane zakończenie prac przy budowie zamku (Hennenb., s. 26).

1377 Według Wiganda z Marburga budowa zamków w Barcianach i Rynie (SRP II, s. 584: „Bartenborg Demryn construuntur. Magister Wynricus etc. scrutans loca pro castro edificando in desertis pro conservatione patrie; quibus compertis, fecit murare Bartenborg et Demryn”; por. Dług. pol. X…, 1981, s. 80; Dług. lat. X…, 1985, s. 60; Dług. lat. III, s. 375: „castra in eius confiniis erigit et aedificat, videlicet Bartenborg et Demrin”; Dług. pol. III, s. 349–350; często przyjmuje się założenie konwentu w tym roku, jednak brakuje źródłowych dowodów na poparcie tej tezy).

1384, 1385 Wzmianki na temat mistrza murarskiego (Johan Mommolt, muermeister; Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 308–309, tam źródła).

1394, 1395 Wzmianka o komturze domowym Barcian oraz brak przez piętnaście miesięcy informacji o komturze ryńskim mogą świadczyć o krótkotrwałym przeniesieniu komturii do Barcian (tak Jóźwiak 2001/1, s. 141 oraz Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 318–321, tam dalsze źródła).

1407, 1409 Darowizny wielkiego mistrza na rzecz zamku oraz cegielni w położonym niedaleko Srokowie (MT, s. 436, 549); wzmianka o „turris” – sporne, czy chodzi tu o basztę zamkową (Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 327, zob. stan badań).

1409–1411 Nie wiadomo, czy przechodzi w ręce polsko-litewskie – być może na przełomie sierpnia i września 1410 roku w kontekście zajęcia Kętrzyna przez przez bliżej nieznanego Jocharda (zapewne posiadacza ziemskiego) i burmistrza rastenburskiego (kętrzyńskiego) Bardynna (Kwiatkowski 2010, s. 520; aczkolwiek badacz ten pisze, że „wypadki w Prusach Dolnych są bowiem w ogóle słabo poświadczone i można je analizować jedynie w oparciu o źródła pośrednie”); już we wrześniu wzmiankowany jako we władzy Zakonu (por. Kwiatkowski 2010, s. 489, 557).

1420 Wzmianka o komturze domowym oraz o kościele i kuchni (GÄ, s. 192–195).

1454–1455 Zajęcie zamku przez mieszczan z Sępopola bez walki; w 1455 roku odbicie warowni przez Zakon; pożar zamku. Dopiero w 1458 roku zaczyna on być ponownie użytkowany (SRP III, s. 664, 690–691, 693; SRP IV, s. 143; Biskup 1967/1, s. 137, 352, 377, 524). W 1455 roku mieszczanie Srokowa, którzy wrócili pod władzę Zakonu, mieli na rozkaz wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausena odbudować zamek w Barcianach (Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 330, według GStA PK, XX. HA, Pergamenturkunden; Schiebl. XXVII, nr 54: „doch also das sie uns das sloß Barten widder sullen helfen bawen”).

Około 1583 Budowa lub przebudowa skrzydła zachodniego przez Blasiusa Berwarta, budowniczego kościoła zamkowego w Królewcu (Dehio/Gall 1952, s. 303).

XVIII/XVIII wiek Przebudowa skrzydła południowego.

1914 Pożar dzierżawionego od 1907 roku przez Bernharda Pachnię skrzydła północnego. Odbudowa oraz rekonstrukcja ceramicznego dachu w większości ma miejsce dopiero w latach 1926–1928 (Bericht an die Provinzialkommission… Danzig 1927, s. 12; Borchert 1991, s. 175; Rzempołuch 1995/1, s. 22).

1945–2000 Budowla w posiadaniu Państwowego Gospodarstwa Rolnego.

2001–2010 Zamek w rękach prywatnych (P&P Properties sp. z o.o., Warszawa). Zaadaptowany na hotel (projekt Biura Architektoniczno-Urbanistycznego BDK s.c. z Olsztyna), z rekonstrukcją elewacji skrzydła północnego i częściowo wschodniego, według ustaleń Jacka Strużyńskiego (lata 2004–2006). Prace zostały przerwane po około dziesięciu latach (Skarżyńska 2008, s. 152).

2016 Zamek ponownie niszczeje; wystawienie obiektu na sprzedaż.

Położenie

Zamek oddalony około 800 m od powstałego dopiero w czasach nowożytnych miasta, położony na półwyspie między Stawem Młyńskim Małym a Stawem Młyńskim Wielkim (poziom jeziora został sztucznie spiętrzony przez Krzyżaków), w obniżeniu doliny Liwny (niem. Liebe). Dom główny prawdopodobnie został usytuowany na sztucznym nasypie, od północy i wschodu dodatkowo otoczony fosą z wodą. Brak śladów istnienia umocnionego przedzamcza.

Opis

(Il. 7–15). Podstawa: Steinbrecht 1920/1; Arszyński (Górski/Arszyński 1967); Domańska (1965–1966 maszyn., PKZ). Wymiary, jeśli nie podano inaczej, według Steinbrechta (1920/1, s. 76–77).

Dom główny

Zbudowany na planie prostokąta, 58 (skrzydło południowe) × 55,55 m (skrzydło zachodnie). W czasach zakonnych zrealizowano tylko skrzydło wschodnie oraz niższe skrzydło północne (zaplanowana rozbudowa wszystkich skrzydeł; strzępia). Po stronie zachodniej i południowej mur obronny, rozbudowany jako skrzydło mieszkalne w XVI wieku (zachodnie) oraz w XVIII/XIX wieku (południowe). Dziedziniec (30 × 28 m) ze studnią pośrodku; ganek dwukondygnacyjny, murowany, sklepiony przy skrzydle wschodnim (odkryta jedna stopa fundamentowa), przy skrzydłach północnym i południowym prawdopodobnie krużganek dwukondygnacyjny, drewniany. Brama wejściowa pośrodku skrzydła wschodniego.

Elewacje zewnętrzne

Elewacja wschodnia

Elewacja flankowana przez dwie ukośne względem skrzydła aneksy o charakterze wieżyczek, których korony nie sięgają murów skrzydła (według Strużyńskiego zbudowanych jednocześnie z murami skrzydeł i pierwotnie jako wieże). Południowy aneks (dekorowany zendrówkami) poprzedzony dużą, czworoboczną, niską platformą (il. 14). Przy północnym aneksie wzniesiona później niska baszta ogniowa, zwieńczona stożkowym dachem, pierwotnie z czterema strzelnicami w kondygnacji głównej. Pośrodku skrzydła przebudowany w XVI wieku przejazd bramny, pierwotnie ostrołukowy; obok relikty innego zwieńczonego ostrym łukiem otworu. Osiem świetlików na parterze; na poziomie kondygnacji głównej po cztery okna na północ i południe od przejazdu bramnego, pierwsze tuż nad nim, okna północne (kościół) większe i wyżej usytuowane. Na południu cztery świetliki półpiętra; w kondygnacji górnej siedemnaście okien obronnych zamkniętych łukiem odcinkowym. Część zamurowanych okien została odtworzona na podstawie rysunków Steinbrechta przez Strużyńskiego po 2004 roku. Według opublikowanej przeze mnie w 1998 roku obserwacji Herrmanna w ⅔ wysokości muru widoczne są ślady blankowania pierwszego muru obwodowego (zbudowanego po 1325 roku?), potwierdzone w badaniach Strużyńskiego.

Elewacja południowa

Obecnie niejednorodna, utworzona z elementów należących do wtórnej zabudowy skrzydła (powstałej w miejscu średniowiecznego muru), zamknięta po bokach ścianami szczytowymi skrzydeł poprzecznych, w których zachowały się gotyckie partie ścian. Po stronie wschodniej szczyt schodkowy z niskimi fialami i polami szczytu zwieńczonymi trójkątnie, dekorowany rzędami blend w dwóch kondygnacjach zamkniętymi łukiem ostrym, półkolistym lub podwójnym (przypuszczalnie z czasów krzyżackich i mocno przekształconymi w XVI wieku; il. 13). Ściana szczytowa nowożytnego skrzydła zachodniego z murem z czasów krzyżackich zachowanym do poziomu kondygnacji górnej, ze śladami wielkiego ostrołukowego okna na parterze (przypuszczalnie z okresu krzyżackiego). Nad nim dekoracja zendrówkami (romby), ślady blankowania pierwszego założenia oraz ukośnie poprowadzona strzelnica (Strużyński 2008, il. 18). Według informacji pochodzącej od Strużyńskiego w zewnętrznym murze południowym znajdowała się tymczasowa brama wykonana zapewne na potrzeby budowy.

Elewacja zachodnia

Elewacja dwuczłonowa, w części północnej ściana szczytowa skrzydła północnego, pozostałą część stanowi niższa, zamknięta połacią dachu elewacja skrzydła zachodniego; w części północnej w przyziemiu dwa okna w rozglifionych niszach, analogicznych do tych w elewacji północnej. Od południa fragment muru, pozbawiony w dolnej części artykulacji, z dwoma małymi otworami służącymi do odprowadzania wody z dziedzińca. Powyżej rekonstruowane okna kondygnacji górnej. Oryginalny szczyt sterczynowy, z trójkątnymi zwieńczeniami pól i okrągłymi otworami, dzielony ustawionymi ukośnie słupkami sterczynowymi; fiale i zwieńczenia blend zakończone kwiatonami (il. 13). Poniżej trzy zrekonstruowane okna kondygnacji górnej, większe niż w pozostałych skrzydłach, oraz jedno kondygnacji głównej. Na poziomie kondygnacji głównej być może relikty arkady (drugiego?) gdaniska (Domańska 1956–1966 maszyn., PKZ I, s. 24).

Elewacja północna

Od wschodu zamknięta jest narożną przybudówką i okrągłą basztą, dwuczłonowa – w części wschodniej ściana szczytowa skrzydła wschodniego, zwieńczona schodkowym szczytem (siedmiodzielnym z ostrołukowymi blendami), pozostałą część stanowi zamknięta połacią wysokiego dachu elewacja skrzydła północnego (il. 15). W ścianie szczytowej zrekonstruowane po 2006 roku, według śladów, duże okna kościoła, nad nim trzy okna obronne kondygnacji górnej. Szczyt schodkowy dekorowany ostrołukowymi blendami, w których usytuowane są okna w dwóch rzędach, zamknięte łukiem odcinkowym (przypuszczalnie średniowieczne, jednak w XVI wieku lub w XIX wieku mocno przebudowane; il. 13). Ściana szczytu oddzielona od reszty elewacji gzymsem. W zachodniej części elewacji na parterze pięć okien w szeroko rozglifionych ostrołukowych niszach. Na poziomie kondygnacji głównej pierwotnie trzynaście (?) ostrołukowych okien, dziś przekształconych; nad nimi trzynaście okien obronnych na poziomie piętra górnego. We wschodniej części wykonana po 2007 roku rekonstrukcja wyjścia do gdaniska (por. Strużyński 2006/2).

Elewacje od strony dziedzińca

Elewacje zostały mocno przekształcone (stan przed 2004 rokiem).

Elewacja wschodnia

Dolna część zasłonięta przez nowożytną przybudówkę, wyżej piętnaście okien obronnych, zamkniętych łukami odcinkowymi, częściowo zamurowanych; na obu końcach ślady strzępi do dowiązania skrzydła północnego i skrzydła południowego, początkowo planowanych do tej samej wysokości.

Elewacja północna

Otwory i okna kondygnacji przyziemia i kondygnacji głównej zamurowane; ślady otworów na belki drewnianego krużganku. Dziewięć odcinkowo zamkniętych okien obronnych piętra górnego. Pozostałe elewacje z czasów pokrzyżackich (neogotycka elewacja zachodnia z początku XX wieku).

Wnętrza

Skrzydło wschodnie

 P i w n i c a:  bez okien, z wyjściami na dziedziniec przez szerokie szyje piwniczne. Dwa dwunawowe, pięcioprzęsłowe pomieszczenia, ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym na grubych, kwadratowych filarach ceglanych (il. 7). Przy ścianie szerokie ceglane żebra o przekroju prostokątnym (Bandrippen), oparte na prostych granitowych konsolach; brama niepodpiwniczona. W południowym pomieszczeniu piec typu hypocaustum. W narożniku północno-wschodnim krótka sień z poligonalnie zamkniętym pomieszczeniem w aneksie wieżowym (okrągła wieża ogniowa nie ma piwnicy). Górski i Arszyński (Górski/Arszyński 1967, s. 20–22) identyfikują je jako katownię, co jest raczej mało prawdopodobne (równie sceptycznie na ten temat: Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 325). Po 2008 roku Strużyński odkrył loch w aneksie południowo-wschodnim (4 × 2,45 × 6,2 m do klucza sklepienia) z murowaną latryną.

 P r z y z i e m i e:  przejazd bramny ze spłaszczonym sklepieniem kolebkowym, po bokach zamknięte łukami odcinkowymi blendy (pięć po stronie północnej, cztery po południowej, tam też wejście do wartowni; il. 8). W 2006 roku odkryto polichromię o floralnych motywach w blendzie bramnej (Jackiewicz-Garniec/Garniec 2009, il., s. 74). Od północy dwutraktowe, pięcioprzęsłowe pomieszczenie, w narożniku północno-wschodnim przejście z niszą do poligonalnie zamkniętego pomieszczenia w wieży ogniowej. Na południe od przejazdu bramnego pierwotnie były prawdopodobnie trzy pomieszczenia: w narożniku północno-wschodnim niewielka izba (dla odźwiernego), następne pomieszczenie z piecem w narożniku północno-zachodnim oraz trójprzęsłowe pomieszczenie po stronie południowej (być może kuchnia). Główne pomieszczenia ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na niskich granitowych filarach.

 K o n d y g n a c j a   g ł ó w n a:  podzielona na dwa czteroprzęsłowe pomieszczenia. W części północnej kościół, rozpoznawalny po poligonalnym zamknięciu, w części południowej drugie, niższe pomieszczenie reprezentacyjne. W grubości murów ściany działowej schody na kondygnację górną (il. 9).

 K o ś c i ó ł:  o wymiarach 27,2 × 9,7 m, nieorientowany, z sześcioramiennym sklepieniem gwiaździstym z żebrem wzdłużnym w prezbiterium siedmioramiennym. Rekonstrukcję umożliwia łuk tarczowy i fragmenty wysklepek; nie wiadomo, czy sklepienie zostało zrealizowane w całości (Dehio/Gall 1952, s. 302). Sikorski (Sikorski 2003, maszyn.) niesłusznie pisze o braku reprezentacyjnych sklepień w zamku. Prezbiterium zamknięte trójbocznie, z oknem środkowym.

Z kościoła przejście do pomieszczenia w cylindrycznej wieży (zakrystia?), z nowożytną dekoracją sztukatorską (Madeja-Kulecka i in. 1986, maszyn., PKZ, il. 73).

W południowej części kapitularz albo refektarz (identyfikowany jako refektarz przez Górskiego i Arszyńskiego [Górski/Arszyński 1967, s. 43] oraz Domańską [1966/2]; według Steinbrechta [Steinbrecht 1920/1, s. 79] nie mógł to być refektarz, ponieważ występował on zawsze w parze z kuchnią, którą badacz ten lokalizował na parterze skrzydła zachodniego). Planowano tu prawdopodobnie sklepienie gwiaździste z żebrem wzdłużnym, ale nie jest pewne, czy je w całości zrealizowano.

 K o n d y g n a c j e   g ó r n e:  nad częścią południową półpiętro; poddasze z oknami obronnymi jako piętro obronne nad całym skrzydłem.

Skrzydło północne

 P i w n i c a:  obecnie nie istnieje. Steinbrecht (1920/1, s. 80) widział jeszcze spływy sklepienne sklepienia piwnicy.

 P r z y z i e m i e:  trzy pomieszczenia z przypuszczalnie niezrealizowanym sklepieniem krzyżowym. Gruby mur w zachodniej części skrzydła północnego miał wspierać skrzydło zachodnie; jego budowę planowano przeprowadzić po ukończeniu murów obwodowych (widoczne strzępia).

 P i ę t r o   g ł ó w n e:  sądząc po układzie okien i portalu, istniały tu cztery pomieszczenia – od zachodu pomieszczenie z piecem (i hipotetycznym wyjściem do gdaniska). Wyjście do gdaniska odkryto po 2000 roku i częściowo zrekonstruowano we wschodniej części skrzydła.

 K o n d y g n a c j a   g ó r n a:  poddasze z oknami obronnymi.

Skrzydło zachodnie

Zabudowane dopiero w XVI wieku było szersze niż pierwotnie planowane zachodnie skrzydło konwentu (ślady strzępi, podczas budowy zniszczono jeden z portali skrzydła północnego). W przyziemiu planowano dwutraktowe pomieszczenia, przypuszczalnie analogicznie do skrzydła wschodniego (ślady na ścianie skrzydła północnego); według Steinbrechta (1920/1, il. 156) była tu zaplanowana kuchnia konwentu.

Skrzydło południowe

Zbudowane w XVIII i XIX wieku.

Parcham

Prawdopodobnie brak parchamu otaczającego zamek wysoki.

Przedzamcze

Według Steinbrechta (1920) i Arszyńskiego (Górski/Arszyński 1967) przedzamcze było usytuowane przypuszczalnie na wschód od domu głównego, według Böttichera i Strużyńskiego – na południe (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, II, s. 23; Strużyński 2008, s. 108–109). Brak informacji na temat ewentualnego muru obronnego dookoła przedzamcza (jego istnienie jest mało prawdopodobne, podobnie jak w Ostródzie i Rynie). Jóźwiak i Trupinda, nie precyzując, gdzie było przedzamcze i czy było obwarowane, znaleźli w źródłach wzmiankę wskazującą na istnienie tu karwanu (Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 322; tam źródło mówiące o bruder Ulrich von Monschingen karwenshere czu Barthen).

Stan zachowania

Dom główny dobrze zachowany, w latach 2004–2008 prowadzono prace remontowe (niedokończone) i badania architektoniczno-konserwatorskie. Przedzamcze niezachowane.

Materiał i technika budowlana

Budowla ceglana na fundamentach z kamieni granitowych.

Skrzydło wschodnie, elewacja zewnętrzna: wątek gotycki, 30 × 14,5 × 8–8,5 cm. Skrzydło północne, elewacja zewnętrzna: wątek gotycki, niektóre fragmenty nieregularne i w wątku wendyjskim, 32 × 14 × 9 cm.

Dekoracja z zendrówek (zygzakowa) elewacji zewnętrznej południowej, diagonalnych wież narożnych elewacji wschodniej oraz baszty ogniowej (tam nieregularne wzory albo wszystkie główki jako zendrówki).

Datowanie i stan badań

Prawdopodobnie po 1325 roku (ewentualnie dopiero po 1360 roku) wzniesiono czworobok murów tak zwanego zamku ucieczkowego. Po 1377 roku zaplanowano budowlę trój- lub czteroskrzydłową (jako konwent), ale zrealizowano jedynie wschodnie skrzydło konwentualne, a po 1385 roku – niższe skrzydło północne. Zamek należy więc do kategorii często nieukończonych „późnych domów konwentualnych na wschodzie państwa” (Torbus 1998/1, s. 233–236, 350–360; 2014/1, s. 238 i n.). Według mnie tej kolejności nie zmieniają nowe badania archiwalne ani upublicznienie faktu, że w latach 1394–1395 źródła notują komturów lub wicekomturów w Barcianach.

Baszta północno-wschodnia powstała około lat 1400–1409. Podana w Wikipedii informacja, że zamek powstał na miejscu pruskiego grodu, nie została zweryfikowana (https://pl.wikipedia.org/wiki/Zamek_w_Barcianach; dostęp: 23 stycznia 2021).

Steinbrecht (1920/1, s. 78), który badał zamek w 1881 roku i po pożarze w 1917 roku, porównywał Barciany pod względem formalnym do Działdowa, Ostródy, Nidzicy, detale sklepień zaś do piwnic infirmerii w Malborku. Dostrzegł też związek z formą podpór i sklepień występujących w przyziemiu zamku biskupiego w Lidzbarku Warmińskim, zrealizowanym po 1348 roku. Z tego względu datował on Barciany na lata 1380–1390, „jako pierwszą i ostatnią próbę otoczenia głównego domu konwentu wieżami flankującymi” (niem. Fußflankierungstürme). Wspomina też o zmianach funkcji obiektu podczas budowy (z domu konwentualnego na siedzibę prokuratora), co jego zdaniem wyjaśnia zmiany w skrzydle północnym.

Z kolei Bötticher (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, II, s. 23), powołując się na źródło z 1325 roku, datuje budowę zamku na ten właśnie okres. W układzie pomieszczeń skrzydła wschodniego z kościołem i refektarzem dostrzegł analogię do Radzynia Chełmińskiego i Lochstedt.

Ze względu na skromną dekorację i proste formy Clasen (1927/1, s. 120) w swojej pokoleniowej chronologii umieszczał Barciany – podobnie jak zamki w Rynie i Ragnecie – w „okresie końcowym”, między 1380 a 1410 rokiem. Diagonalne wieże narożne pozostały według niego niedokończone. Gall w 1952 roku porównywał okrągłą basztę z analogiczną basztą w zamku kapituły sambijskiej w Gurjewsku pod Królewcem (Neuhausen; Dehio/Gall 1952, s. 302).

Domańska (1965–1966 maszyn., PKZ I, s. 7–11, 31–32) dokonała obszernej inwentaryzacji zamku, podczas której rozróżniła kilka faz budowlanych. W 1325 roku początek budowy czteroskrzydłowego domu konwentualnego, przerwanie prac po zrealizowaniu muru obwodowego oraz skrzydła wschodniego z wieżami narożnymi i wieżą północno-wschodnią. W latach 1377–1400 przebudowa (przejazd bramny) i podwyższenie skrzydła wschodniego o piętro obronne, przystosowane do użycia broni palnej; budowa skrzydła północnego. Na początku XV wieku przebudowa wieży północno-wschodniej na wieżę ogniową, budowa nieukończonej wieży południowo-wschodniej, służącej później za platformę dla broni palnej.

Arszyński (Górski/Arszyński 1967, s. 46–50) datował zamek na lata 1375–1400 i podał następującą chronologię zamku. Planowane założenie z czterema identycznymi skrzydłami zostało zmienione najpóźniej w 1385 roku, kiedy to zrezygnowano z planu założenia komturii, przypuszczalnie podczas realizacji głównej kondygnacji skrzydła wschodniego. Pod koniec XIV wieku nastąpiła rozbudowa skrzydła północnego na rezydencję prokuratora, natomiast około 1407 roku realizacja wieży ogniowej w północno-wschodniej części założenia. Arszyński stwierdził duże podobieństwo z Ragnetą (brama wejściowa, strzelnice przyziemia oraz okna w kondygnacji głównej); rzut i detale piwnicy wykazują analogie do Ostródy, Działdowa i Nidzicy, z kolei filary sklepień pomieszczenia parteru – do Lidzbarka Warmińskiego. Strzelnice kondygnacji górnej badacz ten porównywał z kolei do strzelnic w zamku w Olsztynie.

Na podstawie kolejnych badań architektonicznych z 1986 roku Madeja-Kulecka doszła do podobnych wniosków jak Domańska. Wymienia trzy etapy budowy (1325–1349, 1377–1385, 1385–1408), datując jednak realizację parteru skrzydła północnego już na ten pierwszy; szczyt północny skrzydła wschodniego miał powstać w XVI wieku. Wyniki te przyjął Czubiel (1986). Rzempołuch (1995, s. 22) opowiada się za przyjęciem następujących etapów budowy: 1380–1390 – mur obwodowy do poziomu piętra głównego, ukończenie skrzydła wschodniego; 1390–1400 – skrzydło północne ze szczytem zachodnim, podwyższenie muru obwodowego; po 1400 roku cylindryczna wieża; szczyt południowy skrzydła wschodniego 1450–1500 (?).

W niepublikowanym studium historii zamku Sikorski (2003, maszyn.) uważał, że w 1326 roku powstała w Barcianach co najwyżej drewniana strażnica (podobnie jak w Gierdawach czy Kętrzynie), którą Litwini spalili w 1347 roku. Zamek murowany datował na okres po założeniu prokuratorstwa w 1362 roku, w ramach akcji kolonizacyjnej Winricha von Kniprode. Początkowo wzniesiono mur obwodowy z blankami, ale jako miejsce koncentracji wojsk w kierunku Grodna od początku planowano tu założenie konwentu. Do 1375 roku zrealizowano skrzydło wschodnie i w przyziemiach skrzydło północne. W związku z dziesięcioletnim rozejmem z Litwą w 1379 roku zaniechano jednak pierwszej koncepcji; kolejną: zamek – siedzibę prokuratora – zainicjował po 1382 roku nowy wielki mistrz Konrad Zöllner von Rotenstein. Według Sikorskiego zamek tworzył bazę wojskową z silną załogą dla wypraw na Grodno (http://jerzysikorski.pl/baza-artykulow/historia-wsi-barciany/, dostęp: 23 stycznia 2021). Ustalenia Sikorskiego kolidują z opinią Powierskiego, który podważał wczesną chronologię budowy pierwszego zamku w Barcianach, przesuwając ją na rok 1340 (Powierski 1996/2001, II/1, s. 126, 136).

Najnowsze badania związane były z nieukończoną rewitalizacją zespołu (Skarżyńska 2008; Strużyński 2006/1; Strużyński 2006/2). Po zlokalizowaniu gdaniska we wschodniej części skrzydła północnego zrekonstruowano wyjście z łukiem odcinkowym do wykuszu latrynowego, pod którym odkopano dół kloaczny. Według Strużyńskiego skośne wieże narożne skrzydła wschodniego powstały jednocześnie z jego budową. Potwierdził on (również na murze skrzydła północnego) istnienie blankowania z pierwszej fazy budowy; według jego niepublikowanych ustaleń pod południowo-wschodnią wieżą (zwaną alkierzem) istniał loch więzienny. Strużyński odkrył ukośnie nakierowaną strzelnicę w narożu południowo-zachodnim; po tej stronie zamku identyfikuje on również istnienie nieufortyfikowanego krzyżackiego folwarku (Strużyński 2008, s. 108). Badacz ten w latach 2004–2008 zrekonstruował pierwotny układ okienny zewnętrznej elewacji skrzydła północnego.

Jóźwiak i Trupinda wzbogacili niedawno źródłową wiedzę o zamku (2012/1; 2018/2) – między innymi na temat braku w zamku infirmerii (Jóźwiak/Trupinda 2012/1, s. 202). Według nich z dokumentu o podziale terenu Barcji na komturie Gerdawu, Pokarminu i Balgi (poprawnie Balga, nie Balge) w 1324 roku wynika, że zamek już istniał, ale niekoniecznie był murowany, a nawet nie wiadomo, czy był ulokowany na miejscu dzisiejszego zamku. Jednak w opublikowanym przez nich po raz pierwszy źródle z 1353 roku jest mowa o huse zu Barten, więc bym tego nie wykluczał (Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 306, przypis 15). W latach 1383 i 1384 wzmiankowany jest mistrz murarski (muermeister); zapewne ten sam Johann Mommoll, który w 1391 roku jest wzmiankowany w Labiawie jako steinmeister. Według historyków wzmianki dotyczące tych rzemieślników (również określanych jako magister lapidum, magister laterum, steinmeister, czygelmeyster, muwermeister) wskazują na koniec procesu budowlanego, gdyż najczęściej wykańczali oni wnętrza zamkowe – budowa zaczętego w 1377 roku zamku w Barcianach dobiegała więc około 1385 roku końca. Również wspomniany w 1387 roku kellermeyster (Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 310) świadczyłby zatem, że zamek – a przynajmniej skrzydło wschodnie – był już gotowy. Według Sikorskiego (http://jerzysikorski.pl/baza-artykulow/historia-wsi-barciany/, dostęp: 23 stycznia 2021) decyzja o likwidacji komturstw w Barcianach i w Rynie wynikła z zawartego w 1379 roku dziesięcioletniego rozejmu z Litwą, a mimo że został on złamany już w 1382 roku, do poprzednich zamierzeń nie powrócono; po budowie skrzydła głównego skrzydło północne zrealizowano jedynie na poziomie podpiwniczonego parteru.

Teza o związku między „steinmeistrami” czy „mauermeistrami” a fazami budowy zamków, rozwinięta w innych tekstach historyków (Jóźwiak/Trupinda 2015/3; Jóźwiak/Trupinda 2016/5), wymaga moim zdaniem dalszej dyskusji. Cenne odkrycia wzmianek o komturach w Barcianach w latach 1394 i 1395 (Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 318–321, tam źródła) nie unieważniają pytania o to, dlaczego w nowo utworzonym centrum komturii kontynuowano budowę zamku w tak zredukowanej formie (co przyznają sami autorzy: Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 330). Według mnie ów dwuletni okres funkcjonowania komturów w Barcianach nie wpłynął już na modyfikację powziętego wcześniej pomniejszonego programu budowlanego.

Przekonanie, że źródło z 1407 roku nie dotyczyło zamku, skłoniło historyków do konstatacji, że baszta ogniowa została zbudowana po roku 1410 (Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 329). Argumentem potwierdzającym tę tezę miał być brak informacji o baszcie w innych źródłach. Ale również analogiczne baszty ogniowe w Wystruciu czy Brodnicy nie zostały odnotowane w źródłach, a proces modernizacji zamków do broni palnej przed bitwą pod Grunwaldem został dobrze opisany (Domańska 1971; Domańska 1976). Co więcej, po 1410 roku taka baszta poza Malborkiem byłaby prawdziwym – dodajmy mało prawdopodobnym – unikatem.

Literatura przedmiotu

Backiel i in. 1977, maszyn., PKZ; Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, II, s. 22–23; Bieszk 2010, s. 176–180; Borchert 1991, s. 171–176; Clasen 1927/1, s. 120; Czubiel 1986, s. 1–4; Dehio/Antoni 1993, s. 40–41; Dehio/Gall 1952, s. 302–303; Domańska 1965–1966 maszyn., PKZ; Domańska 1966/2; Górski/Arszyński 1967; Guerquin 1974, s. 87; Haftka 1999, s. 29–34; Herrmann 2007/2, s. 345–346; Jackiewicz-Garniec/Garniec 2009, s. 64–74; Jóźwiak/Kwiatkowski/Szweda/Szybkowski 2010/1; Jóźwiak/Trupinda 2012/1, s. 57–58, 202; Jóźwiak/Trupinda 2018/2; Kajzer/Kołodziejski/Salm 2001, s. 83–84; Krąpiec 2005, maszyn.; Madeja-Kulecka i in. 1986 maszyn., PKZ; Müller O. 1911; Nehring/Żabiński 1978, maszyn., PKZ; Piotrowski 2003/1, maszyn.; Piotrowski 2003/2, maszyn.; Rzempołuch 1992/1, s. 57–58; Rzempołuch 1995/1, s. 22; Rzempołuch 1996, s. 135–136; Schmid 1938, s. 27; Sikorski 2003, maszyn.; Skarżyńska 2008, s. 152–161; Strużyński 2005, maszyn.; Strużyński 2006/1; Strużyński 2006/2; Strużyński 2008; Steinbrecht 1920/1, s. 76–82; Torbus 1998/1, s. 233–236, 350–360; Torbus 2009, s. 21–28; Torbus 2014/1, s. 264–269; Wyczółkowski 2005, maszyn.; Wyczółkowski 2006/1, maszyn.; Wyczółkowski 2006/2, maszyn.

7. Barciany, zamek główny, rzut piwnic, Jacek Strużyński 2019, na podstawie badań 2004–2006 (wypełnienie czarne – elementy zachowane i przebadane; wypełnienie kreskowane – elementy zrealizowane, nieprzebadane, ale prawdopodobne; linia przerywana bez wypełnienia – elementy niezrealizowane, ale prwd. planowane w średniowieczu).

8. Barciany, zamek główny, rzut przyziemia, oprac. autor 1998.

9. Barciany, rzut kondygnacji głównej zamku, oprac. autor 1998.

10. Barciany, zamek główny, rzut przyziemia, ok. 1822.

11. Barciany, zamek, rzut głównej kondygnacji skrzydła wschodniego i północnego, kondygnacji górnej (skrzydło wschodnie) oraz przekrój pionowy poprzeczny przez skrzydło zachodnie, Schütte 1917.

12. a., b., c. Barciany, zamek główny, rysunki elewacji (wschodniej, północnej, zachodniej), J.M. Giese 1826.

13. Barciany, zamek główny, rysunki szczytów (północno-wschodniego, południowo-wschodniego, północno-zachodniego), Schütte 1917.

14. Barciany, zamek główny, widok fasady wschodniej, Conrad Steinbrecht 1920.

15. Barciany, zamek główny, widok fasady północnej, Conrad Steinbrecht 1920.

Brodnica

(niem. Strasburg)

ziemia chełmińska; województwo kujawsko-pomorskie, powiat brodnicki

1331 (hipotetycznie już od 1317) lub od 1335–1337 do 1454 (oraz epizodycznie 1478–1479) – siedziba komtura

Historia

Około 1268 Wzmianka o wydarzeniach „circa castrum Straisbergk” (Dusb. pol., s. 135; Dusb. łac./niem., s. 280–281; Heise [Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, VIII, s. 403] nie uważa tej informacji za dowód na istnienie miejscowości już w tym okresie).

1285 Rzekoma data założenia zamku (Grun. I., s. 43; Hartk., s. 441; por. Voigt 1827–1839, IV s. 22; Töppen [1885, s. 174, przypis 736] nie zgadza się z datowaniem).

Przed 1298 Lokacja miasta (SRP III, s. 584; według Heisego [Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, VIII, s. 409, przypis 203] w roku 1295; według Lohmeyera [1884, s. 149] już w 1294).

1298 Wzmianka o Brodnicy jako o nostra domus (w znaczeniu zamku). Prawdopodobnie był to wówczas prowizoryczny gród, jeszcze bez komturii, gdyż ten sam dokument wymienia komturów Kowalewa Pomorskiego, Grudziądza, Rogóźna i Nieszawy, ale nie Brodnicy (PUB I/2, nr 700; por. Powierski 1973).

1298 Najazd Litwinów na oppidum Strasburg (Dusb. pol., s. 191; Dusb. łac./niem., s. 386–387).

1303, 1317 Ziemia michałowska na wschód od Drwęcy nieopodal Brodnicy została najpierw wzięta pod zastaw, a później oficjalnie nabyta; dokumenty te nie wspominają jednak o istnieniu komturii (PUB II, nr 187: „territorium Michelow damus et conferimus pro antedicta pecunia plenum et integrum” [na rok 1317]; por. też Kętrzyński 1904).

1317 Wzmianka o komturze domowym. Informację tę można zinterpretować jako rok założenia komturii (PUB II, nr 184); tezie tej zaprzecza Jóźwiak (1997/1, s. 203–206, 211).

1329 W Brodnicy obradowała kapituła generalna Zakonu z udziałem wielkiego mistrza Wernera von Orseln (SRP II, s. 469; według Voigta [1827/1839, IV, s. 446–447] zjazd odbył się na zamku malborskim).

Odziały polskie i litewskie nie zdecydowały się na oblężenie zamku (SRP II, s. 468–469).

1331 Wzmianka o komturze (SRP II, s. 725: „Commendator Golubensis et Strasburgensis, qui in polonico dicitur Brodnicza”).

1337 Pierwszy znany z nazwiska komtur Friedrich von Spangenberg, urzędował do roku 1339 (NC, s. 54; Jóźwiak 1997/1, s. 201).

1339 Poświęcenie ołtarza w kościele zamkowym przez biskupa chełmińskiego Ottona, według relacji kanonika Strzesza z lat 1667–1672 (VEC, s. 523; por. Schmid 1935, s. 76; zob. poniżej); wzmianka o (znajdującym się apud castrum Strasberg) domus habitationis domini magistra (PUB III, 3/1, nr 243; według Jóźwiaka i Trupindy [2007/2, tu ³2019, s. 262–263] była to rezydencja wielkich mistrzów).

1374–1447 Lustracje Brodnicy, między innymi w roku 1387 odnotowano das neue Hause (nowy dom); (GÄ, s. 377; por. też GÄ, s. 376–396; Clasen 1927/1, s. 85).

1388 Szkody na zamku w związku z powodzią (SRP III, s. 153).

1409 16 sierpnia z Brodnicy wyszedł atak krzyżacki na ziemię dobrzyńską (Jóźwiak 2010/2, s. 92, 120).

1410 W końcu lipca wielki szafarz przygotował zamek do obrony, jednocześnie zabrał pieniądze i precjoza z zamku i udał się do Pragi; w sierpniu zajęcie miasta i zamku przez mieszczan Brodnicy i przekazanie zamku polskim oddziałom (Kwiatkowski 2010, s. 511, 532); grabież zamku i przewóz pozostałych kosztowności (Köstlichkeiten) do Krakowa (Dusb. pol., s. 249; Dług. lat. IV, s. 79; Dług. pol. IV, s. 73 – Dług. lat. X/XI…, 1997, s. 134; Dług. pol. X/XI…, 1982, s.  56; „[…] i tak [król] zamek Brodnicę oddał Mikołajowi z Michałowa wojewodzie sandomierskiemu: który objąwszy go w swoje posiadanie, odesłał królowi wierną i przychylną ręką wiele rzeczy złotych i srebrnych, księgi co ważniejsze, a zwłaszcza pięć części Zwierciadła [Speculum] Wincentego [Speculum maioris Wincentego z Beauvais], obrazy znakomite, złotem i srebrem ozdobione, ornaty, krzyże i inne klejnoty znalezione na zamku. Część tych ozdób i klejnotów darował król kościołowi Krakowskiemu, mianowicie Zwierciadło Wincentego; przedniejsze jednak sprzęty posłał w darze kościołowi katedralnemu Wileńskiemu i kościołom parafialnym Litewskim”). Mikołaj Białucha z Michałowa, wojewoda sandomierski, otrzymał zamek od króla w zarząd (inter milites suos gubernanda partytur; Sperka 2011, s. 98–99). Niesprawdzona informacja o odsieczy obleganego przez Zakon zamku w końcu września przez oddziały mazowieckie wracające z wyprawy malborskiej. Zamek mimo oblężeń i zajęcia miasta utrzymuje się aż do rozejmu i wraca we władzę Zakonu w lutym 1411 roku (por. Schadenb., s. 9–10; Plehn 1900, s. 75; Schmid 1941/2, s. 2; Kwiatkowski 2010, s. 550, 557, 559, 596, 613, 634, 644, 675–676, 691–692; Kwiatkowski/Szweda 2010, s. 711, 732–733; Jóźwiak/Kwiatkowski/Szweda/Szybkowski 2010/2, s. 756).

1414 Trzytygodniowe, bezskuteczne oblężenie zamku przez polskie oddziały oraz podpisanie rozejmu pod murami zamku (SRP III, s. 346; IV, s. 266; Dług. lat. IV, s. 174 i in.; Dług. pol. IV, s. 161–162; Biskup 1993, s. 110–112; Dusb. pol., Dług. pol. XI…, 1985, s. 59–60; Dług. lat. XI…, 2000, s. 39–40; s. 249, tak zwana kontynuacja, błędnie podano rok 1416).

1415 Wizyta Niclusa Fellensteyna, prawdopodobnie budowa wieży w murze parchamu (AMH, s. 185).

1454–1466 Podczas wojny trzynastoletniej, w 1454 roku, po dwutygodniowym oblężeniu oddziały Związku Pruskiego zajęły zamek; Bernhard Szumborski (von Zinnenberg), dowódca sił zaciężnych Zakonu, odbił w 1462 roku zamek główny. W 1463 roku ugoda Szumborskiego ze stroną polską i przejście na stronę związkowców; Szumborski pozostaje do śmierci w 1470 roku panem na zamku (Dług. lat. V, s. 338–339; por. Schmid 1941/2, s. 2; Biskup 1967/1, s. 116–119, 614–617, 650).

1478–1479 Zajęcie zamku przez najemników Zakonu podczas tak zwanej wojny popiej (lub kleszej), na krótki okres ponownie wprowadzono komturię (Schmid 1941/2, s. 2).

1542–1565 Przebudowa zamku po pożarze przez starostę Rafała Działyńskiego. Odnotowano przebudowę refektarza (Lustr. 1565, s. 183: „[…] kazał pan starosta nawieźć rumem, a pawiment kwadratową cegłą położyć […], okna trzy dał rozprzestronić […], czwarte też dał rozprzestronić […]. Ten ryntarz jest przychędożon, pobielon i pomalon, a w niem piec biały wymurowany”; por. Sławiński 1966, s. 54–55). Schmid (1941/2, s. 3) błędnie sugeruje, że budowlę przebudowano w latach 1542–1548 dla Bony Sforzy.

1565, 1664 Lustracje zamku (Lustr. 1565, s. 180–183; Opis królewszczyzn, s. 51).

1616 (1618?) Data na chorągiewce wieńczącej stołp, oznaczająca koniec prac przy przebudowie zamku dla Anny Wazówny, siostry Zygmunta III, która pełniła w latach 1604–1625 funkcję starościny (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 95). Według ryciny z 1829 roku (Steinbrecht 1888, il. 103) zamek otrzymał podobną attykę jak w Golubiu.

1628–1629 Zamek i miasto zajęły wojska Gustawa Adolfa 24 września 1628, budowa zewnętrznych obwarowań; blokada w kolejnych miesiącach przez oddziały polskie Stanisława „Rewery” Potockiego. Koniec oblężenia po klęsce tegoż pod Górznem (12 lutego 1629; por. Stawski 1999).

1655–1659 Zamek zajęty przez szwedzkie oddziały Stenbocka 20 listopada 1655; następnie wzniesienie bastionów wokół zamku (Woźniak R. 1974, s. 48); mimo wielomiesięcznej blokady skapitulował dopiero 10 grudnia 1659 (por. Puf./Krawczuk 2013, s. 586–594; Stawski 1999; stan zamku po potopie zob. Opis królewszczyzn, s. 51–52).

1667–1672 Lustracja kościoła zamkowego sporządzona przez kanonika Strzesza (VEC, s.  523–524: „Capella in arce, sive oratorium crucigerorum insigne merito inter decora domus teutonicae censendum, quippe magnificentia et operis majestate pracelaris non inferior mausoleis dedicata olim prout nota intimant et dotata cum ejusmodi capellas crucigeri in praeposituras erigere more haberent receptum”; cyt. też u Steinbrechta 1888, s. 78, przypis 140).

1678–1698 Przebudowa tak zwanego zamku Anny Wazówny (Katalog Zabytków XI/2, s. 20).

1738, 1765 Dalsze lustracje odnotowujące pogarszający się stan techniczny zamku (Inwent. SB. Hs.; Lustr. SiK, rkps).

Po 1787 Rozbiórka zamku (Steinbrecht 1888, s. 76).

1842 Interwencja króla Fryderyka Wilhelma IV, podjęta po zwiedzeniu ruin: wstrzymanie dalszej rozbiórki, głównie stołpu (Steinbrecht 1888, s. 76).

Około 1850 Rozbiórka bramy św. Ducha wraz z mostem zwodzonym w suburbium (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 50).

1909 Pierwsze prace restauratorskie przy ruinach zamku (Schmid 1910, s. 7; Domańska 1971, s. 8).

1937–1938 Niedokończone odsłonięcie ruin głównego domu, uporządkowanie terenu (Chyczewski 1948, s. 122; Prarat/Zimna-Kawecka 2012, s. 202). Odnalezione wtedy fragmenty detalu architektonicznego zniszczono podczas likwidowania polskiej szkoły jesienią 1939 roku (Jurkowlaniec 1979, s. 7–8).

1940 Badania archeologiczne; odkrycie kondygnacji piwnicznej (Schmid 1941/2, s. 3).

1945 Pożar zamku Anny Wazówny; szkody budowlane w stołpie spowodowane ostrzałem artylerii (Sławiński 1966, s. 55).

1953–1958 Prace restauratorskie przy założeniu zamkowym, udostępnienie piwnic dla zwiedzających.

1960–1970 Odbudowa zamku Anny Wazówny (Katalog Zabytków XI/2, s. 20).

1970–1976 Odrestaurowanie i adaptacja piwnic na potrzeby zamkniętej w latach osiemdziesiątych kawiarni, podczas prac archeologicznych odnaleziono fragmenty rzeźb pochodzących z kościoła zamkowego (Kola 1972/3; Jurkowlaniec 1979, s. 8).

Po 1990 Piwnice zamkowe stały się jedną z siedzib Muzeum w Brodnicy. Eksponowane są tutaj dwie wystawy stałe: Region brodnicki w średniowieczu oraz Rzeźby i detale architektoniczne z kaplicy zamkowej – te ostatnie wystawione w reaktywowanej kawiarni zamkowej (http://portal.muzeum.brodnica.pl/o-muzeum; dostęp: 23 stycznia 2021).

Położenie

Zamek położony na wschodnim brzegu Drwęcy. Dom główny usytuowany na sztucznie uformowanym wzgórzu, otoczony od wschodu i południa przedzamczem w kształcie litery L. Dalej na wschód tak zwane suburbium, prawdopodobnie przedzamcze zewnętrzne. Wszystkie części odgrodzone od siebie nawodnionymi fosami. Od południowego wschodu do terenu zamkowego przylegało otoczone murami miasto (il. 20).

Opis

(Il. 16–26). Podstawa: Steinbrecht 1888, Schmid 1941/2, Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, Sławiński 1971, maszyn., PKZ. Wymiary – jeśli nie oznaczono inaczej – podano za Rzeczkowską-Sławińską (1958, maszyn., PKZ).

Kierunki świata są podane, podobnie jak w przeważającej części literatury przedmiotu, w uproszczonej formie: skrzydło południowe odpowiada w rzeczywistości skrzydłu południowo-wschodniemu, skrzydło zachodnie – skrzydłu południowo-zachodniemu itd. Wasik (2016/1, s. 298) używa dokładnych określeń, tzn. moje skrzydło zachodnie jest u niego skrzydłem południowo-zachodnim.

Dom konwentu

Zamek wysoki wzniesiony na planie zbliżonym do kwadratu, o czterech rozbudowanych skrzydłach. Długość boku bez wież narożnych: 46 m (Steinbrecht 1888, s. 77); oś wschód–zachód: 45 m, oś północ–południe: 44 m (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 84; il. 16–18). Jedynie skrzydło zachodnie zajmowało całą długość skrzydła, skrzydło południowe sięgało do wschodniej ściany, pozostałe skrzydła zostały wbudowane pomiędzy dwa pierwsze i stołp; prawdopodobnie boki skrzydeł były zwieńczone szczytami (rycina Jerzego Fryderyka Steinera, 1743, zob. il. 23). Dziedziniec (13 × 17 m północ–południe [Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 94]) otoczony dwukondygnacjowym krużgankiem, w przyziemiu wsparty na granitowych filarach z prostymi głowicami (Heise [Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, VIII, s. 419] widział jeszcze pozostałości filarów w północno-wschodnim narożniku); w kondygnacji głównej zapewne podpory z lizenami; w skrzydle północnym parter był prawdopodobnie zabudowany. W północnej części dziedzińca znajdowała się studnia.

Brama

Wjazd na zamek usytuowany był bezpośrednio od wschodu, przy stołpie. Nie stanowił typowego przejazdu bramnego, ponieważ przesklepiona była tylko jego część od strony dziedzińca. Usytuowany był ukośnie w stosunku do krużganku; od północy przylegała izba furtiana z judaszem, która również stanowiła część krużganku (Katalog Zabytków XI/2, s. 18; Steinbrecht 1888, s. 78). Od zewnątrz istniała nisza na bronę (Sławiński [1971, maszyn., PKZ, s. 15] porównuje założenie do Radzynia Chełmińskiego). Wewnętrzne przejścia bramne można zidentyfikować na podstawie śladów drzwi (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 94–96). Schody w grubości muru (obok bramy) oraz przypuszczalnie w jednej z wież narożnych.

Wieże narożne

W trzech narożnikach kwadratowe wieże narożne. Według Schmida (1940, s. 78) długość boku na poziomie fundamentów wynosiła około 4,7 m. Według niektórych źródeł ikonograficznych (il. 23, 25, 26) wieże narożne osadzone były na wysokości dachu, czemu jednak przeczą wyniki badań archeologicznych, ponieważ zostały one wyprowadzone z fundamentów. Najstarszy widok zamku ukazuje wieże narożne z 1962 roku w prawidłowej formie (zob. il. 24). Położony w XIV wieku, a w XV wieku odnowiony bruk dziedzińca odsłonięto w 1970 roku. Wzdłuż skrzydeł, 2 m od skrzydła południowego, przebiegały w starym bruku rynny ściekowe (Kola 1972/3, s. 330, 335).

Stołp

Usytuowany przy narożniku północno-wschodnim, o wysokości bez zwieńczenia z chorągiewką 55 m, około 11 m średnicy (Steinbrecht 1888, il. 106; Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, VIII, s. 420: 51 m; il. 21). Wzniesiony na rzucie sześcioboku, na wysokości ganku obronnego (około 18 m) przechodzi w ośmiobok, na wschodzie i północy przewiązany z murami zewnętrznymi domu głównego. Stołp przecinał ganki obronne usytuowane w zewnętrznych murach skrzydeł (Steinbrecht 1888, s. 79). Od strony dziedzińca łącznik pomiędzy gankami obronnymi skrzydeł północnego i wschodniego pierwotnie wsparty na pięciu kroksztynach z granitu (obecnie istnieją cztery). Na wysokości 21 m wejście z ciosami kamiennymi (granit) w ościeżach, dostępne z ganku obronnego skrzydła wschodniego za pośrednictwem zwodzonej kładki, poniżej wejścia dwa kroksztyny.

Od wysokości około 35 m charakterystyczne zwieńczenie wieży: szerokie arkady na ceglanych konsolach przechodzą z ośmioboku w szesnastobok o ścianach z szesnastoma odcinkowo zakończonymi oknami. Na wysokości 41 m całość wieńczy dach pulpitowy. Dekorowane szerokimi, ostrołukowymi blendami na ceglanych konsolach ściany ośmioboku zostały załamane na osi każdej z blend, tworząc szesnastobok, z szesnastoma zamkniętymi odcinkowo oknami. Powyżej ostatnia, węższa część zwieńczenia, powtarzająca poniższy układ (ośmiobok przechodzący w szesnastobok), zamknięta krenelażem. Pomiędzy obiema częściami niski dach pulpitowy. Całość zamknięta ośmiobocznym ostrosłupem z cegły, na którym w XVII wieku osadzono wiatrowskaz w formie chorągiewki z datą „1616” (według Rzeczkowskiej-Sławińskiej [1958, maszyn., PKZ, s. 96] pierwotnie tarcza herbowa Zakonu w części północnej na wysokości dachu skrzydeł). Zdobienia: ukośny wzór z zendrówek na ścianie zachodniej i południowo-zachodniej do wysokości ganku obronnego, wyżej – na ścianach północno-wschodniej i północnej, widocznych od zewnątrz.

Wnętrza stołpu

Stołp liczy trzynaście kondygnacji (Steinbrecht podaje błędnie dziewięć). Pierwsza kondygnacja: loch na planie zbliżonym do kwadratu (2,8 × 2,9 × 3 m; wszystkie wymiary podane za Rzeczkowską-Sławińską, 1958, maszyn., PKZ, s. 97–100), z ośmiodzielnym sklepieniem krzyżowym, dostępny przez otwór w sklepieniu; przewód doprowadzający powietrze. Druga kondygnacja: wysoki loch przekryty sklepieniem krzyżowym (2,9 × 2,95 × 12,7 m; z otworem w ścianie doprowadzającym powietrze), osadzony około poziomu gruntu. Trzecia kondygnacja: loch przekryty sklepieniem krzyżowym (2,9 × 3 × 4,4 m) z otworem szczelinowym i siedziskiem (latryną? – „sedes murowany”); Heise wzmiankuje (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, VIII, s. 421–422), w przeciwieństwie do Steinbrechta, że wnętrze przesklepione jest niskim, ostrołukowym, ośmiobocznym sklepieniem klasztornym. Powyżej dziewięć kondygnacji na planie ośmioboku, przykrytych stropami belkowymi, w dziesiątej – krenelaż. Skomunikowane drewnianymi schodami. Wnętrze każdej z kondygnacji rozszerza się o jedną szerokość cegły, z kilkoma oknami zakończonymi odcinkowo. Czwarta kondygnacja: 4,9 × 5,1 × 3,05 m. Piąta kondygnacja: 5,15 × 5,35 × 3,1 m; z trzema płaskimi odcinkowo zakończonymi niszami, jednym oknem i wejściem w ścianie południowej złożonym z dwóch furtek, pomiędzy którymi znajduje się małe pomieszczenie. Według Steinbrechta (1888, s. 79) zasuwa (Vorlegebalken) jest dowodem na to, że wieżę można było zaryglować jedynie od zewnątrz, co stanowiłoby nietypowe rozwiązanie, którego nie wyjaśnia również przytoczone przez Steinbrechta porównanie z Grudziądzem, gdzie podobne pomieszczenie miało pełnić wyłącznie funkcję lochu. Szósta kondygnacja: 5,35 × 5,75 × 3 m; z tego poziomu aż po dziesiątą kondygnację na każdym poziomie jest po jednym wąskim oknie, osadzonym w półokrągłej niszy, każde okno skierowane w inną stronę. Siódma kondygnacja: 5,7 × 5,85 × 3 m; poczynając od tej kondygnacji w narożach występy muru, które na poziomie kondygnacji dziesiątej są od środka połączone półkolistymi łukami, wspierającymi znajdujący się wyżej ganek obronny. Ósma kondygnacja: 6 × 6,05 × 2,8 m. Dziewiąta kondygnacja: 6,05 × 6,1 × 2,7 m. Dziesiąta kondygnacja: 6,1 × 6,15 × 2,95 m z niszą i paleniskiem. Jedenasta kondygnacja: ośmioboczne pomieszczenie otoczone murowanym szesnastobocznym gankiem (1,6 m szerokości), z szesnastoma zwieńczonymi odcinkowo oknami. Między pomieszczeniem a gankiem dwa przejścia zwieńczone odcinkowo oraz pięć zamkniętych odcinkowo okien. W ganku pomieszczenie (dla straży?) na stronę południową, z paleniskiem umieszczonym w niszy. Dwunasta kondygnacja: ośmioboczne pomieszczenie (5,15 × 5,2 × 3,85 m) z dwoma oknami zamkniętymi łukiem segmentowym, półokrągłe sklepienie pomieszczenia stanowi jednocześnie podstawę ośmiobocznego ostrosłupa wieńczącego wieżę. Trzynasta kondygnacja: krenelaż (1,45 m szerokości), wejście zamknięte łukiem segmentowym w ostrosłupie wieżowym, udekorowanym w partii dolnej kształtkami w formie ćwierćwałka.

Wnętrza

Skrzydło południowe

Skrzydło o wymiarach 31,8 × 12,05 m, grubość muru zewnętrznego: 3,2 m, muru wewnętrznego: 2,1 m (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 88). Jeszcze w 1940 roku pełniło funkcję stajni (Schmid 1940, s. 78).

 P i w n i c e:  cztery pomieszczenia różnej wielkości (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 89–91). Na zachodzie niewielki przedsionek, sklepiony kolebkowo, zakończony korytarzem ze schodami; w korytarzu nisza na klucze (?). Z przedsionka przejście do pomieszczenia w skrzydle zachodnim oraz do przylegającego od południa małego pomieszczenia o sklepieniu krzyżowym (3,65 × 3,9 m; z jednym oknem). Pośrodku skrzydła sala (6,6 × 8,7 m), dostępna przez wschodnie pomieszczenie, ze sklepieniem krzyżowym wspartym na granitowym filarze o przekroju prostokąta. Schody prowadzące z dziedzińca; jedno okno od strony północnej oraz jedno od strony południowej (ujęte granitowymi blokami, podzielone pionowym metalowym prętem). Od strony wschodniej pomieszczenie podzielone w czasach pokrzyżackich ścianami działowymi na trzy mniejsze wnętrza (Schmid przypuszcza, że pierwotnie to pomieszczenie tworzyło całość z poprzednio opisanym wnętrzem). Tu sklepienie krzyżowe na dwóch granitowych filarach, dwa okna na południe, jedno na wschód, schody od północy, obecnie dostępne przez przylegające pomieszczenie; klepisko. W ostatnich latach w jednej z piwnic odkryto podstawy pieca browarnego (Grążawski 2003).

 P r z y z i e m i e:  pierwotnie dwa pomieszczenia ze sklepieniem na granitowych filarach cylindrycznych. Pomieszczenie wschodnie (odpowiadające kościołowi powyżej) czteroprzęsłowe o sklepieniu krzyżowo-żebrowym (?), z trzema kolumnami. Na zachodniej ścianie łuk tarczowy; od wschodu jedno okno, tak jak na poziomie piwnic (Sławiński 1971, maszyn., PKZ, s. 10).

 K o n d y g n a c j a   g ł ó w n a:  kościół w części wschodniej (Jurkowlaniec 1989, s. 86, 133: kościół Bożego Ciała i NMP). Według relacji kanonika Strzesza (VEC, s. 523–524) jeszcze w latach 1667–1672 była to piękna budowla o wymiarach 20,16 m długości × 8,64 m szerokości („15:35 łokci”; Schmid [1941/2, s. 4] podaje 25 m długości; por. też Steinbrecht 1888, s. 78). W 1971 roku odkryto fragmenty detalu architektonicznego (Jurkowlaniec 1979, s. 14), wskazującego na pięcioprzęsłowe salowe wnętrze. Sklepienie gwiaździste prawdopodobnie na służkach z głowicami (głowica z motywem roślinnym; zachowany detal architektoniczny obecnie w Muzeum Regionalnym na zamku). Figury przyścienne przedstawiające dwunastu apostołów (zachowało się siedem większych fragmentów rzeźb; por. Arszyński/Gęsicki) pod baldachimami (pozostałości dwóch baldachimów z motywami figuralnymi oraz roślinnymi). Portal północny z tympanonem w otwartej kruchcie, podzielony środkową kolumną; na ścianach dekoracje ze ślepych maswerków oraz płaskorzeźb (zachowały się fragmenty tympanonów, archiwolt, ślepego maswerku). Nierozstrzygnięta pozostaje kwestia, czy rzeczywiście z kościoła pochodzi siedem zworników, z przedstawieniami między innymi ptaka i wykluwającego się pisklęcia, trzy wsporniki z przedstawieniami figuralnymi oraz sześć bliżej niezidentyfikowanych płyt przedstawiających sceny figuralne oraz fragment rzeźby figuralnej (cokół posągu, z przedstawieniem dwóch klęczących postaci; Jurkowlaniec 1989, s. 133).

Drugie duże pomieszczenie, znajdujące się na zachodzie, pełniło według Heisego (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, VIII, s. 419) funkcję kapitularza, ale wydaje się, że zmieścić się tu mogła jedynie zakrystia.

 K o n d y g n a c j e   g ó r n e:  prawdopodobnie istniały we wszystkich skrzydłach z wyjątkiem wschodniej części skrzydła południowego (kościół sięgający więźby dachowej), z półpiętrami i murowanymi gankami obronnymi wyposażonymi w okna strzelnicze.

Skrzydło zachodnie

Wymiary skrzydła: 45 × 12,3 m (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 85); mur zewnętrzny: 3,2 m; mur dziedzińca: 2,2 m szerokości (według Steinbrechta 1888, s. 78: skrzydła południowe i zachodnie o niemalże 9 m rozpiętości).

 P i w n i c e:  trzy pomieszczenia przesklepione krzyżowo z żebrami tarczowymi (Schmid 1941/2, s. 4), w każdym pomieszczeniu sklepienie na dwóch kwadratowych filarach z cegły lub granitu, podział pomieszczeń częściowo dokonany w późniejszym czasie. W środkowym pomieszczeniu fragmenty pieca hypocaustum. Okna i wejścia z granitowymi ościeżami (od strony południowej częściowo zrekonstruowane), wejście schodami do środkowej piwnicy, tam też przejście do piwnicy północnej (7 × 10,8 m). Piwnica południowa (12,15 m) dostępna przez pomieszczenie w skrzydle południowym. W południowej części piwnicy środkowej (12,5 m) w 1991 roku odkryto ślady kanału o nierozpoznanej funkcji (prawdopodobnie na ścieki lub grzewczy).

 P r z y z i e m i e:  podział nierozpoznany, ze śladów po oporach sklepiennych wynika, iż miało inny układ podpór sklepień od tego w kondygnacji piwnicznej (być może też inny układ pomieszczeń).

 K o n d y g n a c j a   g ł ó w n a:  nierozpoznana. Przedłożono kilka wariantów podziału wnętrz (por. Schmid 1940, s. 78; Schmid 1941/2, s. 4); na północy mógł być refektarz (widoczne duże okna na rycinach Steinera). Piec hypocaustum w piwnicy środkowej wskazuje na istnienie powyżej wnętrz o przeznaczeniu mieszkalnym (dormitorium, komnaty komtura, ewentualnie infirmeria).

Skrzydło północne

Wymiary skrzydła: 18,3 × 9,7 m (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 92–93); mur zewnętrzny: 2,8 m; mur dziedzińca: 1,7 m; węższe od innych skrzydeł. Według Schmida (1941/2, s. 4) z powodu dobudowania aneksu Anny Wazówny program użytkowy pomieszczeń mieszkalnych skrzydła północnego uległ zatarciu. W 1730 roku wybudowano tu podobno schody główne, prowadzące na krużganek.

 P i w n i c e:  dwa pomieszczenia, w każdym po jednym oknie (zachodnie: 4,4 × 7 m; wschodnie: 4,2 × 8,8 m; pierwotnie mogło to być jedno pomieszczenie). Kolebka lub strop; do piwnicy zachodniej prowadziła szyja piwniczna. W 1991 roku odkryto fragmenty pieca typu hypocaustum w pomieszczeniu zachodnim; w południowej części skrzydła pod krużgankami pomieszczenie o nieznanym przeznaczeniu (odkryte w 1991 roku, być może cysterna).

 P r z y z i e m i e:  w tym miejscu sytuowano kuchnię konwentualną (Steinbrecht 1888, s. 78; argumentem jest istnienie tu hypocaustum; neguje to Wasik [2016/1, s. 299]). W części południowej skrzydła w krużganku ceglana studnia, odkryta w 1991 roku (por. z Ostródą); w części wschodniej krużganku dom furtiana (2,1 × 6 m); dwuprzęsłowe wnętrze przesklepione krzyżowo (zob. założenie bramne).

 K o n d y g n a c j a   g ł ó w n a:  nierozpoznana (ewentualnie mogły tu być komnaty dostojników; Wasik 2016/1, s. 299).

Skrzydło wschodnie

Wymiary skrzydła: 18 × 12,4 m (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 91–92); mur zewnętrzny: 3,2 m; mur dziedzińca: 2,25 m.

 P i w n i c e:  obecnie została zrekonstruowana trójprzęsłowa jednonawowa przestrzeń, w północnej części sklepienie krzyżowo-żebrowe, o szerokich żebrach i gurtach – według wyników badań z lat sześćdziesiątych XX wieku. W północnej części piec hypocaustum (Sławiński 1971, maszyn., PKZ, s. 9). Rekonstrukcja Rzeczkowskiej-Sławińskiej odbiega od zrealizowanego wariantu, gdyż błędnie zakłada dwa pomieszczenia o sklepieniu krzyżowym na filarach.

 P r z y z i e m i e:  układ wnętrz nierozpoznany. Przy narożniku północno-zachodnim rozpoznana w wyniku powojennych badań klatka schodowa (wspomniana też w nowożytnych lustracjach).

 K o n d y g n a c j a   g ł ó w n a:  w części północnej duża sala, w lustracji z 1565 roku jest mowa o „wielkim rantarzu”, co może oznaczać zarówno refektarz, jak i kapitularz (Lustr. 1565, s. 183; por. też Schmid 1941/2, s. 4). W spisach z lat 1565, 1670 i 1738 mowa jest o sklepieniu gwiaździstym (por. Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 56); oprócz tego w skrzydle znajdowała się prawdopodobnie zakrystia (Schmid 1941/2, s. 4).

Gdanisko

Arkadowy ganek wychodzi ze skrzydła zachodniego do muru parchamowego (ślady spojeń muru), który na odcinku 7 m jest znacznie szerszy i w strefie cokołowej murowany z kamieni granitowych. Świadczy to o tym, że był tu prawdopodobnie wykusz latrynowy wsparty na kroksztynach (por. z Radzyniem Chełmińskim).

Parcham/fosy

Mur parchamu (po północnej stronie 1,75 m szerokości – Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 81) jest poprowadzony wokół domu głównego na planie zbliżonym do kwadratu. Narożnik północno-wschodni ścięty (powtarza ścięcie przy stołpie), w odległości około 12 m od głównego domu, w swojej dolnej części pełnił jednocześnie funkcję obmurowania brzegów fosy. Dojście do bramy wysokiego zamku przez teren parchamu z poprzecznymi murami, prawdopodobnie był tylko jeden portal w murze parchamowym (por. Domańska 1971, s. 9). Znajdującą się na osi bramę muru parchamowego odkryto w latach 1953–1958; do tego momentu przypuszczano, że brama usytuowana była bardziej na południe, w miejscu obecnego, zrealizowanego w XIX wieku przejścia do głównego domu prowadzącego przez most.

Przy północno-zachodnim narożniku znajduje się cylindryczna, otwarta do wewnątrz wieża (o 10,5 m średnicy i 4,5 m grubości muru), przypuszczalnie zbudowana w 1415 roku przez Niclusa Fellensteyna na miejscu starszej kwadratowej wieży (z murem o grubości 1,5 m i wnętrzem o wymiarach: 2,2 × 2,4 m).

Na terenie parchamu (w części północnej) fundamenty budynków, prawdopodobnie z czasów Zakonu (według Katalogu Zabytków XI/2, s. 19: XVI lub XVII wieku). W 1995 roku odkryto w tym miejscu piec hypocaustum. Oprócz tego ślady po pomieszczeniu piwnicznym (3,45 × 5,5 m), przesklepione kolebą i z jednym świetlikiem (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 84; Grążawski 2003, 351–352); ten mieszkalny budynek miał prawdopodobnie wielkość: 21 × 7 m (Grążawski 2003, s. 259–261; Wasik 2015/4, s. 275).

Przy północno-wschodnim narożniku fosy zapora z kamieni granitowych, przylegająca do muru przedzamcza (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 80–81). Pozostałości drugiej zapory w zachodniej części fosy północnej, obok których zachowały się fragmenty innego budynku (młyna).

Przedzamcze wewnętrzne

Położone od wschodu i południa domu głównego, w kształcie litery L. Całość otoczona nawodnioną fosą, flankowaną z obu stron murami (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, VIII, s. 419), od południowego-zachodu znajdują się rzeka Drwęca oraz mur obwodowy. Brak muru obronnego dookoła domu głównego (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, VIII, s. 418). W północno-wschodnim narożniku muru obwodowego cylindryczna wieża – zbudowana prawdopodobnie w 1415 roku przez Fellensteyna, z trzema strzelnicami (o średnicy 11,2 m, grubości muru 2,45 m [Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 73–74, 80–83]). Prawdopodobnie istniały cztery dojścia do przedzamcza, każde z mostem: brama północna (ślady bramy według Rzeczkowskiej-Sławińskiej 1958, maszyn., PKZ, s. 72), na wschodzie przypuszczalnie wąska furtka prowadząca do suburbium, tak zwana brama św. Jakuba („Jakobitor”, być może ośmioboczna), usytuowana od południa w kierunku miasta, oraz wejście na teren głównego domu.

Wymieniane są między innymi następujące budynki gospodarcze: stajnie, spichlerze, młyn, browar, kuźnia (GÄ, s. 376–396). Wzmiankowany jest również karwan (Jóźwiak/Trupinda 2018/2, s. 322), infirmeria i dalsze obiekty (Jóźwiak/Trupinda 2012/1, s. 200, 216–217, 224; Wasik 2016/1, s. 303); zachowały się ponadto fragmenty budynku przylegającego do muru północnego, odcinek muru usytuowany prostopadle do muru obwodowego, dwie piwnice z korytarzem ze schodami, analogicznie jak w domu głównym, z dekoracją z zendrówek (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 73).

Tak zwany pałac Anny Wazówny

Do muru wschodniego przedzamcza przylegał budynek zbudowany po 1550 roku, przekształcony w latach 1605–1625 (na rezydencję księżnej Anny Wazówny; stąd tradycyjna nazwa) oraz 1678–1698. W 1945 roku budynek został zniszczony przez pożar, odrestaurowano go w latach 1960–1970 (Katalog Zabytków XI/2, s. 20). Prawdopodobnie wzniesiony na fundamentach z czasów krzyżackich (wątek wendyjski [Katalog Zabytków XI/2, s. 20]); widoczne są ślady okien obronnych, w przyziemiu sklepienia kolebkowe i krzyżowe (być może z czasów krzyżackich). Dalej na południe pierwotnie znajdowały się kolejne przylegające do wschodniego muru obwodowego budynki gospodarcze, częściowo dwukondygnacyjne, niezachowane do naszych czasów. Trudno ustalić, które z nich pochodziły z czasów krzyżackich. Ślady muru ustawionego prostopadle do muru południowego sugerują istnienie w tym miejscu budynku gospodarczego (mógł to być browar [Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 76–79]).

Przedzamcze zewnętrzne

Rozległy teren usytuowany na wschodzie, co najmniej od północy osłonięty murem, w roku 1655 był nazwany suburbium („Tradycja nazywa owo miejsce placem turniejów rycerskich” [Steinbrecht 1888, s. 77]), przez jego teren prowadziła główna droga ze zachodu w kierunku miasta. Na północy okalała go fosa oraz fragmentarycznie zachowany mur obronny z półkolistymi blendami (obecnie jest ich piętnaście). Steinbrecht (1888, s. 77) porównuje tę „formę muru skonstruowaną z filarów, łuków i płycin” z przedzamczem zamku w Toruniu oraz z Rogóźnem. W murze znajdowała się niezachowana brama św. Ducha; przylegał do niego kościół św. Ducha. Od południa teren przedzamcza ograniczony drugą fosą i przebiegającymi równolegle murami miejskimi z bramą Nowomiejską.

Stan zachowania

Stołp zachował się w całości, dom główny w partii fundamentów do wysokości przyziemia (dom furtiana do wysokości kondygnacji głównej); mury piwnic częściowo oryginalne (skrzydło południowe), częściowo zaś zrekonstruowane (w skrzydłach wschodnim, północnym i zachodnim odkryte); z muru parchamowego pozostały oryginalne fragmenty na północy i zachodzie.

Przedzamcze: widoczny mur obwodowy od strony wschodniej i południowej (zachowany do wysokości 3,5–5 m), „pałac Anny Wazówny” został odrestaurowany według wyglądu z czasów nowożytnych. Z przedzamcza zewnętrznego zachował się odcinek muru około 50 m (około 5 m wysokości).

Materiał i technika budowlana

Zamek wysoki: budowla z cegły na cokole, częściowo z gigantycznych (ważących 2 tony) kamieni polnych, luki wypełnione rozdrobnioną cegłą (Sławiński 1971, maszyn., PKZ, s. 16).

Mur obwodowy: wątek wendyjski, 29–31 × 15–15,5 × 8,5 cm (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 52). Filary krużganku: wątek gotycki, 29–31 × 15 × 8,5 cm (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 94). Piwnice i przyziemie: przeważnie wątek gotycki, 28–30,5 × 13,5–14,5 × 9–9,5 cm (Sławiński 1971, maszyn., PKZ, s. 17).

Stołp: w dolnej partii wątek wendyjski, 30 × 14 × 9,5 cm (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 94); w górnej – wątek gotycki. Zdobienia wykonane z zendrówki.

Sklepienia piwnic ze specjalnej cegły (17 × 17 × 8 cm, Jacham, maszyn., s. 45; według Sławińskiego 1971, maszyn., PKZ, s. 17: 30 × 24,5 × 6,5 cm).

Rzeźba architektoniczna odkryta w 1971 roku w większości pochodzi z kościoła zamkowego (a częściowo jest niemożliwa do zlokalizowania), wykonana ze sztucznego kamienia (z domieszką popiołu; Jurkowlaniec 1989, s. 26, przypis 60). Figury przyścienne siedmiu apostołów, pozostałości dwóch baldachimów, z kruchty pochodzą fragmenty tympanonów, archiwolt, ślepego maswerku oraz siedem zworników, trzy wsporniki i sześć innych figuralnych płaskorzeźb (Jurkowlaniec 1989, s. 133); jedna z rzeźb (dwie postacie) z piaskowca; zastosowanie granitu (przy filarach).

We wnętrzu murów wiele cegieł niedostatecznie wypalonych albo odwrotnie – wypalonych do granicy zeszklenia (zendrówki; Sławiński 1971, maszyn., PKZ, s. 20).

Posadzki ceglane (Sławiński 1971, maszyn., PKZ, s. 13).

Mur parchamowy: wątek wendyjski, 31 × 15 × 9 cm, względnie 30 × 14 × 9,5 cm.

Przedzamcza: mur obwodowy przedzamcza wewnętrznego przeważnie w wątku wendyjskim, 31 × 15 × 8,5 cm, choć są też mniejsze formaty (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 77–78); części w wątku gotyckim, 29–30 × 14 × 8 cm. Wieże w wątku gotyckim; przy cylindrycznej wieży strzelnice wzmocnione granitem (Domańska 1971, s. 10).

Fundamenty pałacu Anny Wazówny: wątek wendyjski, 29–30 × 14–15 × 8,5 cm.

Mur północny przedzamcza zewnętrznego: wątek gotycki, 30 × 14 × 8,5 cm, z wyjątkiem fragmentu muru na zachodzie w wątku wendyjskim (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 80); w tym miejscu po zewnętrznej stronie zdobienie w układzie: każda główka jako zendrówka.

Datowanie i stan badań

Prawdopodobnie na początku XIV wieku isniał w miejscu późniejszego przedzamcza mały zamek krzyżacki. Dom konwentualny zaczęto budować najwcześniej w 1317 roku, datą ante quem jest konsekracja kościoła zamkowego w 1339 roku. Zamek należy według mojej typologii do grupy klasycznych kaszteli (Torbus 1998/1, 167–176, 655–668; Torbus 2014/1, s. 192–202).

Według Heisego (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, VIII, s. 406) zamek budowany był w dwóch etapach: najpierw w latach 1305–1317, w latach 1317–1330 nastąpiła zaś rozbudowa zamku konwentualnego. Daty te związane są z kupnem ziemi michałowskiej oraz ze zjazdem kapituły generalnej w roku 1329, który według Heisego musiał się odbyć na ukończonym zamku. Wielu badaczy przyjęło jego tezę o dwufazowości, aczkolwiek daty poszczególnych faz budowy podawano – często bez szczególnego uzasadnienia – bardzo różnie (Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ, s. 53: 1300–1317, 1317–1339; Sławiński 1966, s. 55: 1308–1317, 1317–1339; Sławiński 1971, maszyn., PKZ, s. 2: 1300–1317, 1317–1338; Dehio/Antoni 1993, s. 598: 1308–1317, 1317–1339; Chrzanowski/Kornecki [Katalog Zabytków XI/2, s. 16]: dom główny 1312–1327; Guerquin 1974, s. 100: 1305–1317, 1317–1330).

Steinbrecht zakładał natomiast, że zamek powstał podczas jednego etapu, od 1285 roku, a ukończono go już przed nadaniem praw miejskich Brodnicy (co według niego odbyło się w roku 1294) oraz budową fary miejskiej (od roku 1300). Wzniesienie stołpu badacz sytuuje około roku 1300 (1888, s. 75, 79).

Clasen datował budowę zamku na lata 1330–1340; decyzję o początku prac podjęto według niego w związku ze zjazdem elit Zakonu (1329), a ukończono je zgodnie z nowożytnym przekazem o poświęceniu ołtarza (1339). Autor jednak nie wykluczył możliwości prowadzenia późniejszych prac budowlanych przy zamku (1927/1, s. 85).

Badania archeologiczne, przeprowadzone w latach 1940–1941 przez Schmida, pozwoliły ustalić dokładny rzut kondygnacji piwnicznej. Według niego zamek główny powstał w latach 1317–1327 (1940, s. 77; 1941/2, s. 2), a podczas zjazdu kapituły na zamku w roku 1329 budowla musiała być już ukończona. Przyznaje jednak, że prace przy wykańczaniu kościoła mogły trwać do 1339 roku.

Na podstawie przeprowadzonej w 1958 roku inwentaryzacji Rzeczkowska-Sławińska wyodrębniła kilka faz budowlanych założenia zamkowego: pierwszy gród stał prawdopodobnie na miejscu zbudowanego później pałacu Anny Wazówny (około 1300; s. 53 i in.); sam zamek natomiast zbudowano w latach 1305–1339. Tezę poparł Sławiński (1966, s. 55; Sławiński 1971, maszyn., PKZ, s. 15), rozwarstwiając kolejność etapów budowy: najpierw wzniesiono mur obwodowy, strzępia w murze wskazują, że skrzydło południowe zrealizowano wcześniej niż skrzydło wschodnie, gdanisko natomiast powstało jako ostatnia część całego założenia. W formach zdobień z zendrówki (wzór zygzakowaty i rombowy) autor dopatrywał się analogii do Gniewu i Radzynia Chełmińskiego, ponadto założył, na podstawie podobnych profilów kształtek i zbliżonego układu wnętrz, iż Radzyń Chełmiński i Brodnica są dziełem tego samego architekta (1971, maszyn., PKZ, s. 9–10). Domańska (1971, s. 7) powraca do przedłożonego przez Heisego datowania zamku na lata 1305–1330. Niektóre części zamku datuje jednak na okres późniejszy: cylindryczną wieżę w linii muru parchamowego na rok 1415 (według planów Niclusa Fellensteyna; AMH, s. 185), a cylindryczną wieżę na terenie przedzamcza na XV wiek (s. 10; analogie do malborskiego „wału Plauena”). Rzempołuch (1995/2, s. 34) rozróżnia cztery fazy budowy: budowa muru obwodowego przedzamcza i głównego domu, stołpu, części skrzydeł mieszkalnych około 1300–1317; ukończenie domu konwentualnego 1317–1339; budowa neues Haus (nowego domu) na terenie przedzamcza; prace remontowe po powodzi 1375–1400 oraz modernizacja fortyfikacji i budowa dwóch bastei (być może również przez Niclusa Fellensteyna) około 1415 roku.

Najważniejszym efektem powojennych badań zamku – oprócz wyrysowania nowego rzutu zamku, mniej regularnego w przebiegu muru parchamu niż zakładał to Steinbrecht – było odkrycie pochodzącego z kościoła zespołu rzeźby architektonicznej. Jej bogactwo, w porównaniu na przykład z dosyć ubogą rzeźbą radzyńską, wskazuje, że nie zawsze wystrój rzeźbiarski korespondował ze znaczeniem danego zamku – przecież Brodnica nie wyróżniała się wyższym statusem od innych domów konwentu ziemi chełmińskiej. Badania w 1995 roku potwierdziły istnienie zabudowy parchamu (początek XV wieku), wśród której można się dopatrywać domu komtura z lat osiemdziesiątych XIV wieku (Grążawski 2003, s 259–261; Wasik 2015/4, s. 275).

Jurkowlaniec (1989, s. 132), który odkryty przez siebie w 1971 roku detal architektoniczny datował na lata trzydzieste XIV wieku, przyjmował czas budowy zamku na lata 1320–1340. Figury apostołów i zworniki są według niego ostatnim dziełem tak zwanego warsztatu chełmińskiego, grupy rzeźbiarzy proweniencji nadreńskiej, którzy wykonali także rzeźby przy filarach fary chełmińskiej oraz część detalu architektonicznego zamków w Toruniu i Radzyniu Chełmińskim. Inny warsztat z Malborka (baldachimy w Kościele Zamkowym; por. Jurkowlaniec 1989, s. 87) zrealizował w Brodnicy baldachimy i części portalu. Według Jurkowlańca płaskorzeźba z „Pokłonem Trzech Króli” z trzeciej ćwierci XIV wieku pochodziła pierwotnie z kościoła zamkowego w Brodnicy (Jakubek-Raczkowska 2010, s. 94).

Przeprowadzone przez Jóźwiaka i Trupindę badania źródeł pisanych pozwoliły zlokalizować na przedzamczach „gemach” komtura, infirmerię, łaźnię, wozownię, stajnie, słodownię (2012/1, s. 134–135, 200, 216–217, 221, 224, 231), a także izbę mieszkalną (dla księży), gdanisko oraz przypuszczalnie skarbiec w obszarze zamku wysokiego (2012/1, s. 373, 391, 395–396). W polemice ze mną (Jóźwiak/Trupinda 2014; Torbus 2014/2; Jóźwiak/Trupinda 2015/1; Torbus 2016/2) historycy stwierdzili „[, że] zamek komturski nie mógł być tam budowany w 1317 roku […], gdyż Krzyżacy przed połową lat trzydziestych XIV wieku w ogóle nie planowali umieszczania w Brodnicy siedziby komturstwa. Wzmiankowany w 1317 roku tamtejszy komtur zamkowy przez cały ten czas był członkiem konwentu komtura ziemi chełmińskiej i bezpośrednio podlegał rezydującemu w Brodnicy (przynajmniej od lat 1312–1313 r.) wójtowi ziemi chełmińskiej” (Jóźwiak/Trupinda 2014, s. 185–186). Nie wchodząc tutaj w dyskusje na temat ostateczności wyników dotyczących początków komturstwa, nie widzę powodów, dla których budowa zamku w typie kasztelu nie mogłaby się rozpocząć w czasach istnienia wójtostwa ziemi chełmińskiej. Wszelkie argumenty z punktu widzenia architektury i historii sztuki (stylistyczne powiązania z Radzyniem Chełmińskim czy św. Jakubem w Toruniu, datacja rzeźby architektonicznej etc.) wskazują na prowadzenie intensywnych prac budowlanych w trzeciej dekadzie XIV wieku. Zresztą w pierwszej połowie XIV wieku żaden zamek tych rozmiarów nie powstał w ciągu ośmiu lat, jak postulują historycy (por. moje argumenty: Torbus 2016/2, 139–140).

Również Wasik przychylił się do mojej teorii, pisząc, że prace mogły zacząć się „w kilka lat po przyłączeniu ziemi michałowskiej (1317 rok), kiedy Brodnica była siedzibą wójta ziemi chełmińskiej podległego komturowi tejże ziemi” (2016/1, s. 304). Główne prace odbyły się według niego w latach trzydziestych XIV wieku, ale – i to jest novum – część z nich mogła przedłużyć się do lat pięćdziesiątych tego stulecia. Wasik rozpisał również kolejność faz budowlanych zamku (2016/1, s. 300, ryc. 265 – skrzydła powstawały według niego w kolejności: zachodnie, południowe, wschodnie i północne) oraz dokonał nowej interpretacji budynków przedzamcza (2016/1, s. 302–303).

Wynik dendrochronologii drewna ze studni – rok 1347 – skłonił Grążawskiego (2003, s. 366) do późnego datowania skrzydła północno-zachodniego (według mojej nomenklatury: północnego) oraz krużganku.

Literatura przedmiotu

Album Steinera, s. 160–161, 238–239; Arszyński 1957, maszyn., PKZ; Arszyński 1959; Arszyński/Gęsicki 1990; Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, VIII, s. 403–425; Bieszk 2010, s. 51–53; Błażejewska 2010/2; Borchert 1987, s. 177–184; Chęć 1997, s. 136–137; Chudziński 1903; Chyczewski 1939, s. 104; Chyczewski 1948, s. 122; Clasen 1927/1, s. 84–86; Dehio/Antoni 1993, s. 598–599; Dehio/Gall 1952, s. 86; Domańska 1971, s. 7–11; Frycz 1955, maszyn., PKZ; Gall 1953, s. 46–47; Gancewski 1995; Gawarecki 1846; Grążawski 2003; Grążawski 2016; Guerquin 1974, s. 100–101; Haftka 1999, s. 58–61; Herrmann 2007/2, s. 736–737; Inwent. SB. Hs.; Jakubek-Raczkowska 2010; Jóźwiak 1997/1, s. 201–219; Jóźwiak/Kwiatkowski/Szweda/Szybkowski 2010/1; Jóźwiak/Trupinda 2012/1, s. 134–135, 200, 216–217, 221, 224, 231, 373, 391, 395–396; Jurkowlaniec 1979; Jurkowlaniec 1989, s. 77–80, 132–133; Kajzer/Kołodziejski/Salm 2001, s. 110–113; Katalog Zabytków XI/2, s. 16–20; Kola 1972/3; Kurkowski 2010; Lorenz; Lustr. 1565, s. 180–183; Lustr. SiK, rkps; Opis królewszczyzn, s. 51–52; Pabian/Rozynkowski 1997, s. 27–37; Plehn 1900; Prarat/Zimna-Kawecka 2012, s. 202; Raczkowski 2013/1, s. 207–223, 365–369; Raczkowski 2013/2, s. 406–412; Rumiński 1951; Rzeczkowska-Sławińska 1958, maszyn., PKZ; Rzempołuch 1995/2, s. 34; Schmid 1910, s. 7; Schmid 1939/1, s. 123–124; Schmid 1940, s. 77–79; Schmid 1941/2; Sembrzycki 1891–1892, s. 212–214; Sławiński 1957, maszyn., PKZ; Sławiński 1966; Sławiński 1971, maszyn., PKZ; Sławiński 1971/2, maszyn., PKZ; Stawski 1999; Steinbrecht 1888, s. 75–83; Torbus 1998/1, 167–176, 655–668; Torbus 2009, s. 35–38; Torbus 2014/1, s. 192–202; Tylicki 2000; Tylicki 2005, s. 39-40, 181-82; VEC, s. 523–524; Wasik 2016/1, s. 299–304; Zermann 1851.

16. Brodnica, plan zespołu zamkowego, dom konwentu na poziomie piwnic, oprac. autor 1998.

17. Brodnica, dom konwentu, rzut kondygnacji piwnic, oprac. autor 1998.

18. Brodnica, plan zespołu zamkowego, dom konwentu na poziomie piwnic, Bogusz Wasik 2016.

19. Brodnica, rekonstrukcja zespołu zamkowego, Bogusz Wasik 2016.

20. Brodnica, plan miasta i zamku, Georg Friedrich Steiner 1743.

21. Brodnica, przekrój pionowy i widok stołpu, Conrad Steinbrecht 1888.

22. Brodnica, dom konwentu, rzut piwnic skrzydła południowego, Bernhard Schmid 1940 (?).

23. Brodnica, widok miasta i zamku, Georg Friedrich Steiner 1743.

24. Brodnica, widok miasta i zamku, Gotthart Stroband (?) 1642.

25. Brodnica, widok zamku, 1829.

26. Brodnica, widok miasta i zamku, 1771.

Chełmno

(niem. Kulm, Culm)

ziemia chełmińska; województwo kujawsko-pomorskie, powiat chełmiński

1253–1292 (według innej teorii do roku 1320) siedziba komtura nowochełmińskiego

XIII w. – hipotetyczna siedziba komtura ziemi chełmińskiej (Biskup/Labuda 1986, s. 204)

Historia

1239/1253 Według Franciscani Thorunensis Annales Prussici przeniesienie miasta ze Starogrodu do Chełmna (SRP III, s. 58: „civitas Culmen edificata est circa Vislam”; por. Nowak 1968, s. 111–115 [²1987, s. 64–69]; Jasiński 1982, s. 16; Jóźwiak 1997/1, s. 26–27; Chudziak/Bojarski 2015, s. 86). Według Jasińskiego przeniesienie nastąpiło ze Starogodu na teren u stóp Chełmna, do dzisiejszej dzielnicy Rybaki, a w roku 1253 na dzisiejsze miejsce.

1244 Hipotetyczne założenie cegielni dominikańskiej w Chełmnie, co łączono niekiedy z początkiem budownictwa ceglanego w mieście (UBC I, nr 1227; dominikanie osiedlili się w Chełmnie między 1233 a 1244, więc według Mroczko [1974/1, s. 286] mogło to się stać już przed 1238 rokiem). Nowe badania przesuwają tę datę na rok 1294 (Jasiński 1980, s. 44–45).

1247 Według konkurencyjnej teorii bezpośrednie przeniesienie miasta ze Starogrodu od razu na dzisiejsze miejsce (Dusb. pol., s. 83; Dusb. łac./niem., s. 174–175; SRP I, s. 83). Odtąd Chełmno nazywane jest civitas metropolitana lub civitas capitalis (PUB I/1, nr 105: „In hiis tamen condicionibus municiones nostras, quas in eisdem civitatibus iam habemus, volumus non includi”).

1251 Powtórzenie [patrz Starogród] nadania praw miejskich ze wzmianką o domu zakonnym (munitiones; PUB I/1, nr 252; Zielińska-Melkowska 1986).

1253–1285 Wymieniani w dokumntacch komturzy nazywani są w odróżnieniu od tych ze Starogrodu (in antiquo Culmine commendator) chełmińskimi lub nowochełmińskimi (commendator in Culmine, Gibbehardus czum neuwem Culmen, Frater Geberhardus quondam commendator in Novo Culmine; cała dyskusja por. Jóźwiak 1997/1, s. 27–34)

1266 Wzmianka o konwencie cysterek (UBC I/108).

1267 Wzmianka o murach miejskich (UC, nr 78; inne źródło podaje tę informację dopiero w 1307 roku – UBC I/1236).

Przed 1285 Przyłączenie komturstwa w mieście Chełmno do komturstwa starogrodzkiego; komtur posiadał tytuł komtura Starogrodu i Chełmna (por. Jóźwiak 1997/1, s. 31–33, tam odniesienie do źródeł; UC, nr 187 na rok 1320: „komthur des Aldenhuses und der Stat Colmen”). Powodem likwidacji komturstwa z siedzibą w Chełmnie mogły być potencjalne napięcia między mieszczaństwem a komturem (Schultz F. 1888, s. 134; Jóźwiak 1997/1, s. 34)

1288–1299 Jeszcze za czasów mistrza krajowego Meinharda von Querfurt Chełmno zostało określone jako „urbs capitanea ac principalis” (cyt. za: Gall 1952, s. 133).

1307 Wzmiankowane są mury obronne miasta (UBC, nr 1236).

Przed 1336 Dom zakonny oddany miastu (UBC, nr 187; por. Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, II, s. 36, przypis 120; NC, s. 16).

Położenie

Niewielki zamek położony był przypuszczalnie w miejscu późniejszego klasztoru cysterek, na północno-zachodnim skraju miasta. Być może pełnił funkcję siedziby chełmińskiego komtura krajowego oraz komtura Chełmna.

Opis

(Il. 27). Wszelkie wyobrażenia na temat tego zamku są spekulacją; pod znakiem zapytania stoi nawet kwestia, czy zamek tutaj w ogóle istniał. Hipotetycznie zamek przylegał do murów miejskich. Tak zwana wieża Mściwoja, zbudowana na rzucie kwadratu, zwieńczona dachem czterospadowym – na zachodzie kompleksu klasztornego – mogła być częścią założenia. W górnej kondygnacji posiada od południa pięć półokrągłych blend.

Stan zachowania

Tak zwana wieża Mściwoja jest dobrze zachowana (dziś znajduje się na terenie klauzury sióstr miłosierdzia i jest dostępna tylko z zewnątrz). W murach zachodniego skrzydła klasztoru ukryte są być może relikty zamku.

Materiał i technika budowlana

Wieża w wątku wedyjskim; przybliżone wymiary: 27,5–28,5 × 12–13 × 7,5–8,5 cm (informacja pochodząca od Anny Soborskiej-Zielińskiej).

Datowanie i stan badań

Możliwe, że tak zwana wieża Mściwoja (Mestwina) pochodzi z XIII wieku i stanowiła część małego zamku zakonnego, ale hipoteza ta jest bardzo niepewna.

W źródłach (zob. historia) wzmiankowany jest niewielki zamek krzyżacki. Nie jest pewne, czy rezydował w nim komtur, czy też komtur krajowy (por. Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, III, s. 36, przypis 120), nie jest znana jego forma, a lokalizacja jest niepotwierdzona.

Nie ma tu miejsca na szczegółową relację stupięćdziesięcioletniej dyskusji dotyczącej lokacji Chełmna. Problemem są dwa średniowieczne źródła (Franciscani Thorunensis Annales Prussici oraz Piotr z Dusburga) podające różne daty translacji – 1239 i 1247 (SRP III, s. 58: Anno 1239 civitas Culmen edificata est circa Vislam; Dusb., pol., s. 83–84). Steinbrecht (1888, s. 15), Weber (1878, s. 66, Anm. 2, s. 397), Lohmeyer (1884, s. 65, 136) i Ewald (II, s. 311) zakładali dwukrotne przeniesienie lokacji na dzisiejsze miejsce: w roku 1239 u stóp wzgórza w Kałdusie oraz w latach 1251–1253 w dół Wisły. Lokację miasta od samego początku na tym samym miejscu sugerowali: Heise (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, II, s. 30–31), Töppen (1880–1882, I, s. 8–9), Schultz (1874, s. 531), Zobolewicz (1968, s. 6–7) i Mroczko (1974/1, s. 284). Nowsze badania historyczne oraz wyniki wykopalisk potwierdzają definitywnie założenie miasta przez Krzyżaków w Starogrodzie i jego przeniesienie w 1239 roku lub 1247 na teren dzisiejszego miasta; ewentualnie z przejściową lokacją (do około 1253 roku) pod skarpą wiślaną na terenie obecnej dzielnicy Rybaki (tak Jasiński 1980, s. 44; Jasiński 1982, s. 16; Chudziak/ Bojarski 2015, s. 86); za drugą tezą – jednokrotnej późniejszej translacji opowiada się za Dusburgiem Nowak [1968, tutaj ²1987, s. 64].

Steinbrecht (1888, s. 15) uważał Starogród za siedzibę chełmińskiego komtura krajowego oraz pruskiego mistrza krajowego do 1251 roku. Natomiast według niego w samym Chełmnie nie było zamku, ponieważ mieszkańcy stanowiliby dla niego potencjalne zagrożenie. Krzyżacy woleli więc rezydować poza jego murami.

Heise (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, II, s. 25 i in.) jako pierwszy uznał, że na południowo-zachodnim skraju miasta znajdował się mały zamek zakonny. Mroczko postawiła tezę, iż tak zwana wieża Mściwoja stanowi pozostałość siedziby krzyżackiej w mieście (1974/1, s. 287; tezę tę powtarza w roku 1995, s. 40, 42; por. Domasłowski 1983, s. 19). Obecność „późnoromańskich” półokrągłych blend sprawiła, że Mroczko datowała wieżę na mniej więcej 1240 roku. Autorka porównała ją z przemodelowaną w 1892 roku kruchtą kościoła dominikanów w Chełmnie, którą zaczęto według niej budować około 1240 roku (nowy stan badań: Zieliński/Soborska-Zielińska 2005). Był to argument na poparcie tezy, że już w roku 1233 Chełmno ulokowane było w dzisiejszym miejscu, co najnowsze badania podają w wątpliwość.

Według mojej oceny półokrągłe formy nie są argumentem dla ich wczesnego datowania, wystarczy wspomnieć przykład Nidzicy, gdzie półokrągłe blendy na wschodnich wieżach zamku powstały pod koniec XIV wieku. Dezyderatem badawczym jest przeprowadzenie badań architektonicznych wieży Mściwoja.

W ramach badań nad potencjalną działalnością murarzy czy warsztatów pruskich na Mazowszu badacze dopatrywali się podobieństw między wieżą Mściwoja a wieżą Grodzką Zamku Królewskiego w Warszawie (Kunkel 2007, s. 212; Lasek 2018, s. 73–74).

Literatura przedmiotu

Album Steinera, s. 154–156, 234–237; Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, II, s. 25–36; Bieniak 1970; Biskup 1968; Chrzanowski/Kornecki 1991; Chudziak 1998; Chudziak 2000; Chudziak 2003; Chudziak 2006; Chudziak 2010; Chudziak 2014; Czaja 2006; Dorna 2015, 85-102; Handbuch Weise…, 1966, s. 111–113; Hempel 1983; Jasiński 1980; Jóźwiak 1996; Jóźwiak 1997/1, s. 24–34; Katalog Zabytków XI/4, s. 13–15; Kola 1972/1; Kola 1974; Kola 1994; Kujot 1909, 88–103; Łbik 1996/4; Mansfeld 1983; Meinhardt 1982; Mroczko 1974/1, s. 287; Mroczko 1995, s. 40, 42; Nowak 1968, 109–182 [²1987, s. 63–146]; Schultz 1888; Steinbrecht 1888, s. 14–19; Torbus 1998/1, s. 463–465; Torbus 2009, s. 47–50; Torbus 2014/1, s. 290–291; Torbus 2015; Wczesnośredniowieczna przestrzeń sakralna in Culmine…, 2003; Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie…, 2004; Zielińska-Melkowska 1986; Zobolewicz 1968.

27. Chełmno, rzut klasztoru cysterek z wieżą Mestwina (po zachodniej stronie), Architektura gotycka…, 1995.

Człuchów

(niem. Schlochau)

Pomorze Gdańskie; województwo pomorskie, powiat człuchowski

1323–1454 – siedziba komtura (1326–1332 brak przekazu o imionach komturów)

Historia

1312 Odkupienie Człuchowa przez Zakon od rodów Ponieców (von Ponitz według Töppena [1858, s. 234]).

1323 Wzmianka o pierwszym komturze świeckim i człuchowskim – Ludwiku von Liebenzelle, urzędującym już od 1321 roku (NC, s. 50, przypis 5; Trupinda 2016, s. 31; Jóźwiak 1997/1, s. 118–125)

1325 W przywileju lokacyjnym wsi Neudank (dzisiaj wieś nieistniejąca, według innej teorii chodzi o Poddębie), wystawionym przez komtura Dietricha von Lichtenhaina, adnotacja o „magister lapidum”, którego zobowiązano do budowy „naszego domu w Człuchowie” (Benwitz 1830/1, s. 7: „zu dem Bouw unsers Husen zu Slochaw zu helfen”; trochę inaczej Benwitz 1830/2, s. 442; por. Töppen 1858, s. 234; Jóźwiak/Trupinda [2015/3, s. 253, przypis 57] podważają autentyczność źródła, ponieważ podaje je jedynie Benwitz, za każdym razem w innej wersji).

1332 Po raz pierwszy oddzielne wzmianki o komturach w Człuchowie i Świeciu. W Człuchowie – Günther von Snoze (NC, s. 50; PUB II, nr 630, 764, III/1, nr. 32).

1347, 1348 Dwie wzmianki na temat „Frater Joh[annes] (Jo[hannes]) de Frankenfort magister lapidum” w dokumentach lokacyjnych dwóch wsi: Barkenfelde/Barkowo, Deutsch Briesen/Brzeźno, wystawionych przez komtura Johanna von Barkenfeld. Wskazują one na kontynuację prac budowlanych (PUB 4, nr 136, 296; por. Jóźwiak/Trupinda 2015/3, s. 252–253; Benwitz 1830/1, s. 7).

1348 Uzyskanie praw miejskich przez osadę (PUB IV, nr 338).

1365 Wikariusz arcybiskupa gnieźnieńskiego poświęcił dwa ołtarze w kościele zamkowym. Pozostaje kwestią sporną, na ile jest to równoznaczne z poświęceniem świątyni (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, IV, s. 391, przypis 27, mowa tu o łacińskich inskrypcjach, pochodzących z dwóch ołtarzy; por. Schmid 1935, s. 79, który podaje treść inskrypcji; por. Jóźwiak/Trupinda 2014, s. 186–187).

1377–1443 Lustracje, wzmianki między innymi o kościele i izbie komtura (GÄ, s. 646–671).

1388 Umowa między rodziną Veddel a wielkim mistrzem Konradem von Zöllner, z której wynika, że na terenie przedzamczy można było pomieścić co najmniej 500 zbrojnych (Kościński, s. 207).

1409–1411 Jedno z nielicznych miast i warowni (nazwana Plochow), które przez całą wojnę pozostaje w rękach Zakonu (Dług. lat. IV, s. 80; Dług. pol. IV, s. 74: „Wszystkie zgoła miasta, miasteczka i zamki ziemi Pruskiej, Pomorskiej, Michałowskiej i Chełmińskiej przeszły pod władzę i panowanie króla Władysława, krom zamków Marienburga, Radzyna, Gdańska, Świecia, Płochowa […]” Dług. lat. X/XI…, 1997, s. 135; Dług. pol. X/XI…, 1982, s. 158); komturia i zamek stały się bazą wypadową dla działań wojennych skierowanych na Kujawy i Krajnę oraz miejscem przyjmowania kontyngentów pomocniczych i zaciężnych z krajów Rzeszy (Jóźwiak 2010/2, s. 126–128; Kwiatkowski 2010, s. 324–326, 512, 519, 530, 536, 607, 620, 691).

1446 Inwentarz komturstwa człuchowskiego (Kubicki 2017).

1454 26 lutego, po krótkotrwałym oblężeniu, zamek został przejęty przez zaciężnych Gdańska. W marcu bezskuteczna próba odbicia przez Krzyżaków. Zamek przez cały czas trwania wojny pozostał w posiadaniu Związku Pruskiego lub w rękach polskich (Kasiske 1937, s. 48; Biskup 1952, s. 40; Biskup 1967/1, s. 126–128, 159–160).

1463 Na zamku w Człuchowie obalono i uwięziono burgrabiego Jurgę z Rzucewa, który chciał poddać zamek Zakonowi. Na jego miejsce mianowano starostą Jerzego Dąbrowskiego, „mimo krwawych represji Włodka z Danaborza byłego starosty człuchowskiego wobec jego pomocników” (Biskup 1967/1, s. 632, powołując się na Thorner Denkwürdigkeiten, s. 99–100; Dług. lat. V, , s. 367–368, 438–439: „[…] lurgo de Zrzucewo scultetus hostibus castrum Slochow proditurus, in carcerem coniicitur […] Castrum Slochow […] dolo intercipitur, et captivatur G. Dombrowski wapstaneus illius”).

1466 Człuchów został zajęty przez oddziały rodziny Zitzewitz, poddanych księcia pomorskiego Eryka II, a następnie odbity przez oddziały polskie („Castrum Slochow […] paulo per M. Sziczowicz interceptum” – Dług. lat. V, s. 443; Biskup 1967/1, s. 688–671).

1564-1565 Opis warowni w lustracji (jako Słuchów; Lustr. 1565p, s. 205–215, cytowana też u Steinbrechta 1920/1, s. 28–29, jako lustracja z 1564 roku).

1655/56, 1657 Oblężenie i zajęcie zamku przez Szwedów i wojska brandenburskie oraz odbicie go przez wojska polskie w czasie II wojny północnej (Puf./Krawczuk 2013, s. 98, 105, 135, Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, IV, s. 392; por. Kunzendorf-Samulowska/Klosowski/Ślaski 1967).

Po 1638 Budowa rezydencji starosty („nowego zamku”) na terenie północnego przedzamcza przez Melchiora Wejhera. W późniejszym czasie urząd starosty pełnili Radziwiłłowie (Starski 2018/2, s. 208; Fryda 2016, s. 49). Budowę tę dawniejsi badacze datowali na czas po 1650 roku i łączyli z Jakubem Wejherem (Jacob Weiher [Blanke 1926, s. 29; Vollack/Lemke 1974, s. 341–342]); zamek i rezydencja opisane w lustracjach lat 1676 i 1696 (Inwent. 1676, 1696, s. 1–6, 36–41).

1717 Od uderzeniu pioruna spłonął dach wieży zamkowej (Kunzendorf-Samulowska/Kloskowski/Ślaski 1967, s. 71).

1748, 1753 Ponowne lustracje (Inwent. 1748, s. 184–185; Fryda 2016).

1786–1811 Rozbiórka zamku, pozyskany materiał posłużył do odbudowy miasta po niszczycielskich pożarach w latach 1786 i 1793. Ołtarz z kościoła zamkowego przekazano do Chrząstowa, ambonę do Krępska (Benwitz 1830/2, s. 443 i in.; Steinbrecht 1920/1, s. 28; Dehio/Gall 1952, s. 63; por. Szwankowski 2016).

1803 Dzięki interwencji królowej Luizy zrezygnowano z rozbiórki stołpu (Schmid 1938, s. 62).

1826–1828 Budowa nowego kościoła ewangelickiego na miejscu północnego skrzydła (Blanke 1926, s. 102; według Galla [Dehio/Gall 1952, s. 63] realizacja projektu przy współudziale K.F. Schinkla; projektu inspektora budowlanego Salzmanna, poprawiony przez Schinkla [Bukal/Dzierżko-Bukal 2014, s. 68]; por. Szwankowski 2016).

1844 Odbudowa górnej kondygnacji stołpu, podwyższonego o kondygnację z blankami i zwieńczonego płaskim dachem (Schmid 1910, s. 9).

1848 Rozbiórka rezydencji starosty na terenie przedzamcza (Radacki 1961, maszyn., PKZ, s. 6).

Po 1970 Remonty wnętrza wieży, dachu dawnego kościoła ewangelickiego (1993–1995) i fragmentów muru przedzamcza. Wykorzystywanie wnętrza jako sali kinowej, teatralnej i przy uroczystościach miejskich (informacje muzeum).

2008–2015 Prace archeologiczne, początkowo na międzymurzu i przejeździe bramnym, od 2010 roku w skrzydłach domu konwentu oraz na przedzamczach, prowadzone przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego (zob. zbiorcza literatura: Kurdwanowski/Starski 2015/1; Starski 2016; Topczewski 2017; Człuchów, Starski… [Internet]).

Adaptacja ruin zamku na Muzeum Regionalne, współfinansowane przez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego. W maju 2013 roku otwarcie dotychczasowego Oddziału Muzeum – Zamku w Człuchowie jako głównej siedziby muzeum. W budynku dawnego kościoła ewangelickiego (skrzydła północnego), wieży zamkowej oraz w piwnicach wschodniego i południowego skrzydła domu konwentu utworzono ekspozycje („Pradzieje ziemi człuchowskiej”, „Badania archeologiczne na człuchowskim wzgórzu zamkowym”; adaptacja według projektu Macieja Bakuna; por. Bukal 2018; Bukal/Kapuściński 2010; Bukal/Dzierżko-Bukal 2014; http://www.muzeumczluchow.pl/pl/, dostęp: 23 stycznia 2021; Monikowska 2016, s. 3, 7; Rudy 2015).

Położenie

Zamek położony jest na wschód od miasta, na przesmyku między Jeziorem Człuchowskim a Jeziorem Miejskim (niem. Schloßsee, Schlochauersee albo – tak Dehio/Gall 1952 – Amtssee). Trzy oddzielone od siebie przedzamcza (na wschodzie, zachodzie i północy) otaczają dom główny. Całe założenie miało wielkość 2,5 ha i było na drugim miejscu pod względem wielkości w państwie krzyżackim. Przedzamcza zachodnie i północne oraz dom główny były usytuowane przypuszczalnie na sztucznie usypanych wzniesieniach (Steinbrecht: 7 m, 7 m i 9 m nad poziomem wody w jeziorze; inaczej Kurdwanowski/Starski [2015/1, s. 6]: 14 m nad poziomem jeziora), natomiast przedzamcze wschodnie na naturalnym pagórku o wysokości 15 m (il. 28, 34).

Opis

(Il. 28–38). Podstawa: starsze ustalenia Steinbrechta zostały w czasie prac archeologicznych po 2008 roku w znacznym stopniu zmodyfikowane; niniejszy opis opiera się – jeżeli nie podano inaczej – na ustaleniach Starskiego.

Dom konwentu

Zamek wysoki położony był na planie zbliżonym do kwadratu (około 47,5 × 47,7 m [Steinbrecht 1920/1, il. 64]; kwadrat o boku 47,5 m [Kurdwanowski/Starski 2015/1]). Stołp umiejscowiony w narożniku północno-zachodnim, narożnych wież nie było, od południa gdanisko (aczkolwiek podjęte w 2014 roku próby odnalezienia fundamentów gdaniska w jeziorze i pod jezdnią obecnej ulicy zakończyły się niepowodzeniem). Po stronie północnej została usytuowana nieosiowo brama; przejazd bramny nie był przesklepiony, prawdopodobnie istniały w nim dwie furtki (por. Brodnica). Na południe od ukośnego wejścia na dziedziniec, w przedłużeniu krużganku, wartownia z klepiskiem i judaszem.

Zamek ma cztery rozbudowane skrzydła: południowe zajmuje całą długość boku, północne dochodzi do ściany wschodniej, dwa pozostałe były wbudowane między skrzydła południowe a skrzydła północne oraz stołp. Według wyników Starskiego kończyły się 6 m przed stołpem i miały prawdopodobnie fasady szczytowe. Innego zdania był Steinbrecht, który rekonstruował przewiązane ze sobą skrzydła – według niego żadne nie zajmowało całej długości boku.

Od strony brukowanego (w części ceglanego) dziedzińca, o szerokości boku 16 m, znajdował się murowany krużganek (1,73 m szerokości – Radacki 1961, maszyn., PKZ, s. 20), z kamiennymi kwadratowymi i sfazowanymi filarami ustawionymi na bazach (135 × 52 cm; Kurdwanowski/Starski 2015/1, ryc. 23; Starski 2018/1, s. 87). Mury zewnętrzne domu głównego zachowały się częściowo na poziomie fundamentów (3,2 m szerokości). Na środku krużganku skrzydła południowego odkryto w 2014 roku studnię o głębokości 14 m, zadaszoną z kołowrotem, w górnej części prawdopodobnie ceglaną, o okrągłym przekroju (Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 14).

Stołp

Stołp ośmioboczny, połączony z murami obwodowymi, jest najlepiej zachowanym elementem zamku (il. 36–38). Wysokość do poziomu gzymsu wynosi 42,5 m (Radacki 1961, maszyn., PKZ, s. 21; według Antoniego [Dehio/Antoni 1993, s. 563] pierwotnie miał mieć 52 m wysokości), głębokość lochów: 7 m, średnica: 12,6 m (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, IV, s. 394). Nie wiemy, jak był zwieńczony, obecne blanki zostały dodane w 1844 roku; pierwotnie prawdopodobnie istniał stożkowaty dach przykryty gontem (Steinbrecht 1920/1, s. 38). Zwieńczenie porównywane było także do brodnickiego (tak w filmie prezentowanym w muzeum według pomysłu Mariana Arszyńskiego; tamtejsza makieta ma dach stożkowy). Na wyższych kondygnacjach wąskie strzelnice, na najwyższej półokrągło zakończone okna obronne. Dekoracja jedynie w górnej partii wieży: niewielkie okrągłe blendy, fryz w tynku dookoła wieży oraz otynkowane nisze w formie ukośnych tarcz Zakonu.

Wnętrza stołpu

Trzynaście kondygnacji, wraz z dwoma kondygnacjami dolnymi oraz dwoma niezagospodarowanymi poziomami lochów. Poczynając od kondygnacji piątej, wnętrza się rozszerzają (il. 37, 38). Schody (pierwotne z 1807 roku – Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, IV, s. 395) oraz podziały kondygnacyjne zostały de facto gruntownie wykonane od nowa w latach 2008–2011; pierwotnie schody były w grubości muru. Wszystkie jedenaście kondygnacji nadziemnych o stropach belkowych. Dwie najniższe kondygnacje mieściły lochy, w późniejszym czasie pełniły funkcję spiżarni lub zbiorników na fekalia, bez otworów i o ceglanym sklepieniu kolebkowym. Prowadziły do nich dwa szyby z szóstej i dwunastej kondygnacji. Steinbrecht (1920/1, s. 38) interpretuje je jako przewody odprowadzające odpadki (według Heisego [Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, IV, s. 394] miały funkcje oświetleniową i wentylacyjną; według Kąsinowskiego [1961, maszyn., PKZ, s. 3–4] zaopatrywano przez nie więźniów). Trzecia kondygnacja o wysokości 10,5 m (Kąsinowski 1961, maszyn., PKZ, s. 1) miała jeden świetlik; czwarta z sześcioma półokrągłymi blendami. Piąta z pierwotnym wejściem przez most zwodzony na dwóch kroksztynach na wysokości 16 m (otwór jako pozostałość opisanego mechanizmu do obsługi zwodzonej kładki, działającego za pomocą dwóch kół i liny; por. Steinbrecht 1920/1, s. 38). Od strony dziedzińca rozpoczynają się schody w grubości muru, prowadzące do wyższych kondygnacji. Szósta kondygnacja z dwiema strzelnicami na dziedziniec, świetlikiem do obserwacji mostu oraz wylotem jednego z szybów. Od siódmej do jedenastej kondygnacji od wysokości 21 m strzelnice, skierowane również na zewnątrz (na północ i zachód). Dwunasta kondygnacja z pięcioma strzelnicami, wylotem szybu oraz piecem i kominkiem. Trzynastą kondygnację stanowi murowany ganek obronny, do którego dochodzą schody; pośrodku jest przesklepione pomieszczenie. Ganek obronny z szesnastoma oknami obronnymi zakończonymi odcinkowo, kominkiem i tak zwanym Schusterstein, służącym prawdopodobnie jako pisuar (Steinbrecht 1920/1, s. 38).

Wnętrza

Określenia funkcji pomieszczeń bazują na ustaleniach Steinbrechta, aczkolwiek były to częściowo jedynie hipotezy oparte na domniemaniach. Uaktualniam je z pomocą nowszych badań źródłowych (Jóźwiak/Trupinda 2012/1) oraz archeologicznych po 2008 roku, które decydująco zmieniły wyobrażenia na temat układu piwnic i przyziemia (Kurdwanowski/Starski 2008; Kurdwanowski/Starski 2010; Kurdwanowski/Starski 2011; Kurdwanowski/Starski 2015/1; Starski 2009/2010; Starski 2016; Starski 2018/1).

 P i w n i c e   w e   w s z y s t k i c h   s k r z y d ł a c h 

Skrzydło północne

 P i w n i c e:  do 2008 roku wszystkie piwnice były zasypane, obecnie je odkopano. W skrzydłach północnym, południowym i wschodnim zostały one udostępnione do zwiedzania (il. 29, 32). Wszystkie skrzydła podpiwniczone, oprócz przejazdu bramnego. Pięć szyj schodowych prowadzonych do piwnic (dwie do skrzydła południowego, po jednej do pozostałych skrzydeł), resztki drewnianych trepów schodów (Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 13–14).

W skrzydle północnym było jedno pomieszczenie pięcioprzęsłowe, pokryte sklepieniem kolebkowym, z którego zachowały się opory sklepienne. Lunety nad pięcioma otworami sklepiennymi wyprowadzone skośnie, w grubości muru, z poziomu przyziemia. Szyja sklepiona odcinkowo, nisza w ścianie.

 P r z y z i e m i e:  według rekonstrukcji Steinbrechta w całym skrzydle wschodnim oraz w pomieszczeniu, środku skrzydła południowego, istniały sklepienia kolebkowe. W skrzydłach północnym i zachodnim oraz w pomieszczeniu wschodnim skrzydła południowego – sklepienia krzyżowe (il. 30, 33).

Odsłonięto relikty jednego pięcioprzęsłowego pomieszczenia ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym. W ścianie północnej pięć otworów okiennych oraz dwa wejścia – od przejazdu bramnego i z krużganku. W skrzydle północnym, według lustracji z 1565 roku, miały znajdować się (zgodnie z kierunkiem ruchu wskazówek zegara) izby furtiana i „knechtów”, zbrojownia oraz pomieszczenie gospodarcze (Lustr. 1565p, s. 205 i n.). Prawdopodobnie były między nimi prowizoryczne podziały, jednak nie stwierdzono ich archeologicznie.

 K o n d y g n a c j a   g ł ó w n a  (układ rekonstruowany na podstawie nowożytnych lustracji; il. 31): pięcioprzęsłowy, orientowany kościół, na całej długości skrzydła (24 × 8,5 m); w zachodniej partii muru od strony dziedzińca cela pokutnicza, obok schody na ganek obronny. Najprawdopodobniej kościół miał sklepienie gwiaździste, co potwierdza duża liczba odkopanych malowanych kształtek żeber sklepiennych (zob. materiał). Z opisów z 1420 i 1437 roku wiadomo, że kościół był bogato wyposażony (ołtarz św. Katarzyny, srebrna monstrancja, chrzcielnica z relikwiarzami; Trupinda 2016, s. 38–39).

Nad bramą prawdopodobnie nie było pomieszczenia, wybudowano je dopiero w okresie pokrzyżackim. Na podstawie lustracji z 1565 roku Steinbrecht błędnie je rekonstruował jako mieszkanie komtura domowego.

Rekonstrukcja pomieszczeń głównej kondygnacji innych skrzydeł (a także ich funkcji), wykonana przez Steinbrechta, była spekulatywna. Sugerował on istnienie refektarza, kapitularza i dormitorium o sześcioramiennym sklepieniu gwiaździstym z żebrami przewodnimi. Tak zwana sala rycerska (Herrenstube) miała składać się z dwóch jednoprzęsłowych pomieszczeń o ośmioramiennych sklepieniach gwiaździstych.

 K o n d y g n a c j e   g ó r n e:  nad wysokim kościołem prawdopodobnie mieściło się jedynie poddasze. Natomiast nad pozostałymi pomieszczeniami, we wszystkich innych skrzydłach, mogło być półpiętro. Niewykluczone, że istniały jeszcze ganki obronne po obu stronach skrzydeł (por. Steinbrecht 1920/1, s. 34).

Skrzydło wschodnie

Skrzydło wschodnie było krótsze, niż dotychczas sądzono, gdyż umiejscowiono je między skrzydłem północnym a skrzydłem południowym (o wymiarach 21,5 × 7,8 m).

 P i w n i c e:  dwa połączone ze sobą pomieszczenia, w których było przejście do skrzydła południowego (zamurowane w czasach nowożytnych). W północnej salce klatka schodowa z krużganków. Znaleziono tu kamień żarnowy (ze wzmiankowanego młyna komturskiego?). W części południowej widoczny fundament kominka (Kurdwanowski/Starski 2015/1, ryc. 27). Projektowane sklepienie krzyżowo-żebrowe jeszcze w czasie budowy zostało zamienione na kolebkę o wysokości 4,2 m, z półkolistymi lunetami – jest to relikt ostrołukowego oporu sklepiennego oraz cofniętego i łukowatego oporu na wysklepkę (Kurdwanowski/Starski 2015/1, ryc. 28).

 P r z y z i e m i e:  dwa pomieszczenia (być może była to spiżarnia i kuchnia konwentu), sklepione kolebką, połączone ze sobą oraz z salką w skrzydle południowym.

 K o n d y g n a c j a   g ł ó w n a:  trójprzęsłowy kapitularz, trójprzęsłowe dormitorium (w 1423 roku wzmiankowane „camern” „im sloffgemache” – według dokumentu z początku XV wieku. Zbiór Ordensbriefarchiv w GStAPK, nr 4069, cyt. za Jóźwiakiem i Trupindą [2012/1, s. 115, 352–353], którzy interpretują go jako refektarz; por. Trupinda 2016, s. 35) oraz dodatkowe jednoprzęsłowe pomieszczenie o nierozpoznanej funkcji. Po 2008 roku znaleziono tu relikty ceglanych posadzek oraz masywnego kominka w części południowej, z otworem od strony krużganków, za pomocą którego służba rozpalała ogień (Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 15). Z tej sali reprezentacyjnej wyprowadzony był wspornik służki z gotlandzkiego piaskowca z dekoracją maswerkową (Starski 2018/1, ryc. 16c; autor porównuje go ze Świeciem – Spławska-Korczak 2014, s. 122).

Skrzydło południowe

Według ostatnich badań było to najdłuższe skrzydło, które zajmowało całą długość domu konwentu.

 P i w n i c e:  o wysokości 4,2 m. Od wschodu duże pomieszczenie pod kuchnią (15,3 m długości), zejście od krużganków oraz kwadratowa kręcona klatka schodowa z filarem pośrodku, prowadząca na wyższe kondygnacje (Kurdwanowski/Starski 2015/1, ryc. 31). Dalej dwa małe pomieszczenia (3,1 m; 3,6 m) z drugim zejściem od krużganków; otwór wentylacyjny; duża sala od zachodu (14,8 m) bez połączenia z poprzednimi salkami; w czasach nowożytnych mieścił tu się browar zamkowy. Wnęka poniżej poziomu piwnic w południowej ścianie zamku (kurtynie), zamurowana jeszcze w XIV wieku; według Starskiego był to otwór techniczny do transportu wody z jeziora na użytek budowy, a otwór ten zamurowano po ukończeniu etapu prac fundamentowych. W XVI wieku stały tu filary mające przeciwdziałać zawaleniu się sklepień. Duże pomieszczenia ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym (zachowały się spływy sklepienne), salki po środku z poprzecznymi kolebkami; w sumie osiem świetlików w ścianie zewnętrznej.

 P r z y z i e m i e:  pomieszczenia według Steinbrechta pełniły funkcje wyszynku (Braustube) i browaru konwentu. Według Starskiego (Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 16) we wschodniej części mieściła się kuchnia konwentu (według innej teorii była we wschodnim skrzydle), a w zachodniej znajdowało się dormitorium zakonne (nie było między nimi przejścia).

 K o n d y g n a c j a   g ł ó w n a:  według Steinbrechta przypuszczalnie była tu od wschodu sala rycerska (Herrenstube), dalej ganek do gdaniska oraz dwa małe pomieszczenia (w roku 1564 wzmiankowane mieszkanie skryby starostwa; Radacki 1961, maszyn., PKZ, s. 14; Steinbrecht 1920/1, il. 63). Jednak stwierdzenie, że skrzydło to zajmowało całą długość boku, deaktualizuje tę rekonstrukcję, prawdopodobnie były tu dwie duże sale, być może refektarz i kapitularz. Trupinda/Jóźwiak dopatrują się tu istnienia kościoła i refektarza (2012, s. 352–353), czemu przeczą znaleziska w skrzydle północnym.

Skrzydło zachodnie

Skrzydło miało wymiary wewnętrzne: 14 × 7,8 m.

 P i w n i c e:  jedno trzyprzęsłowe pomieszczenie, ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym, z wejściem od krużganków (tu widoczne wnęki na oświetlenie). Odkrycie kanału grzewczego w ścianie południowej oznacza istnienie tu pieca hypocaustum, ogrzewającego sale piętra głównego i prawdopodobnie także pomieszczenia w skrzydle południowym.

 P r z y z i e m i e:  jedno trójprzęsłowe pomieszczenie ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wejście z krużganków. W ścianach północnej i południowej zostały wnęki po krzyżackich kominkach. Od zachodu wybito trzy otwory okienne. W ścianie północnej klatka schodowa, która prowadziła na górną kondygnację. Według Steinbrechta była tu piekarnia, skład na mąkę i izba wartowników.

 K o n d y g n a c j a   g ł ó w n a:  jednoprzęsłowe pomieszczenie o nieznanej funkcji, według Steinbrechta był to czteroprzęsłowy refektarz.

Parcham/fosy

Zamek wysoki był dostępny jedynie od strony przylegającego od północy przedzamcza, przez most nad fosą. Po jej drugiej stronie była brama w dodatkowym murze, przed murem parchamowym (istniejącym jedynie od północy), a także druga brama w samym murze parchamowym. Zamek był otoczony ze wszystkich stron murem parchamowym, który według Steinbrechta przebiegał w odległości około 8 m od osi skrzydeł. Jedyna (?) baszta, podpiwniczona, wzniesiona na rzucie kwadratu, mieściła się w narożniku północno-zachodnim (piwnice zasypano w XV–XVI wieku. Na reliktach baszty w XIX wieku wzniesiono dzwonnicę [Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 10, ryc. 16]). Po 2008 roku odsłonięto relikty murów przedbramia, poprowadzone poprzecznie do muru parchamu; tworzyły one przejazd o 2,5 m szerokości (Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 9).

Gdanisko po południowej stronie prawdopodobnie daleko wysunięte poza lico muru parchamowego, aż nad jezioro, długość ganku według przekazu z 1564 roku wynosiła 30 sążni (około 57 m); Starski nie precyzuje, czy było to bardziej wolno stojąca wieża czy wykusz nadwieszony na murze parchamu (Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 16).

W czasach pokrzyżackich nastąpiła tu „degradacja obronnego znaczenia międzymurzy Zamku Wysokiego przez ich zabudowę oraz zaśmiecanie, co postępowało między 2. połową XVI a 3. ćwiercią XVII wieku” (Starski 2018/2, s. 210; Kurdwanowski/Starski 2015/1, ryc. 13).

Przedzamcze zachodnie

Przedzamcze miało wymiary około 50 × 100 m (Radacki 1961, maszyn., PKZ, s. 6). Nawodniona fosa od strony miasta mierzyła około 8 m głębokości (Radacki 1961, maszyn., PKZ, s. 15, według Invent. 1748) i około 20 m szerokości; druga nawodniona fosa dzieliła przedzamcze zachodnie od zamku wysokiego. Steinbrecht (1920/1, s. 29–30, il. 63) zrekonstruował na terenie przedzamcza zabudowę gospodarczą przylegającą do muru obwodowego (spichlerze, stajnie i obory, zbrojownię itd.). Przy narożniku północno-zachodnim stała wieża na planie czworokąta, osłaniająca bramę od strony miasta. Ponadto od strony zachodniej była cylindryczna baszta, która mogła powstać dopiero w XV wieku, o czym świadczy forma bastei. Jedyne dojście do zamku wysokiego od strony miasta prowadziło przez przedzamcze zachodnie na teren przedzamcza północnego.

Przedzamcze północne

Przedzamcza wschodnie zostało objęte badaniami w latach 2010–2013, przy północnym prace trwają do od 2016 do dziś (2021 roku, aczkolwiek bez 2019 roku; por. Kurdwanowski/Starski 2015/2; Starski 2018/2; Topczewski 2017).

Przedzamcze północne wzniesiono na rzucie trapezu, było nieznacznie mniejsze niż zachodnie; na północy odseparowane przez jezioro, na zachodzie i południu przez nawodnione fosy, na wschodzie przez suchą fosę. Pierwotnie było skomunikowane z pozostałymi częściami zamku przez mosty zwodzone; most prowadzący na teren przedzamcza zachodniego strzeżony był przez stojącą obok wieżę. W latach 2017–2019 odkopano tu pojedynczą kwadratową wieżę o wyjątkowo grubych murach i klatce schodowej w grubości muru, z wejściem od poziomu ziemi, prowadzącym w górę i w dół. Loch odnotowano w XVI wieku, jako miejsce, „gdzie więźnie chowają ku straceniu” (por. Starski 2018/2, ryc. 4, s. 206, 208). W części północnej, zapewne już za czasów Zakonu, istniała rezydencja komtura (Steinbrecht 1920/1, s. 28, 30–31; Jóźwiak/Trupinda 2012/1, s. 140), przekształcona po 1638 roku na tak zwany „nowy zamek” – rezydencję starostów. Były tu również więzienie, zaplecze kuchenne i zabudowania dla służby (Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 7). Ufortyfikowanie przedzamcza zmieniono w czasach pokrzyżackich (Steinbrecht 1920/1, s. 31).

Przedzamcze wschodnie

Przedzamcze wschodnie położone na rzucie nieregularnego trapezu (podłużny bok od strony domu głównego, w odległości około 150 m), z główną bramą od zachodu, wiodącą do przedzamcza południowego. Według tradycji znajdowało się tu pierwsze miasto Człuchów (dane z lustracji z 1565 roku [Steinbrecht 1920/1, s. 36]). Pierwotnie wzdłuż murów stały budynki gospodarcze (stajnie) i co najmniej cztery baszty (Steinbrecht 1920/1, s. 37): trzy (jedna łupinowa) od północy (Kurdwanowski/Starski 2015/1, rys. 10), w tym jedna obok małej bramy wiodącej na półwysep za zamek oraz jedna cylindryczna w narożniku południowo-wschodnim, zwana od XIX wieku basztą Czarownic (Hexenturm). Po południowej stronie znajdowała się furta prowadząca do łaźni (Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 7). Oprócz reliktów muru obwodowego zachowały się również pozostałości muru poprzecznego w północnej części fosy, między przedzamczami północnym a wschodnim. Po 2010 roku przedzamcze zostało poddane konserwacji i częściowo zrekonstruowane (Topczewski 2017). Wokół niego ciągnie się sucha fosa (Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 7).

Stan zachowania

Stołp, z wyjątkiem wyższej partii, zachował się w stanie oryginalnym. Na miejscu skrzydła północnego dziewiętnastowieczny zbór, wzniesiony na oryginalnej kamiennej podmurówce z kamienia polnego, ale z przekształconymi w czasie budowy świątyni kwadratowymi oknami przyziemia. W pozostałych skrzydłach jest odsłonięta kondygnacja piwnic i przyziemia. Zachowane nieliczne fragmenty murów przedzamczy – północnego i wschodniego.

Materiał i technika budowlana

Fundamenty i mury zamku wysokiego, do zachowanej wysokości, zostały wykonane z kamienia polnego. Stołp w partii dolnej również z granitowych kamieni polnych, do piątej kondygnacji murowany cegłą w wątku gotyckim, 31–32 × 14,5–15 × 9–9,5 cm. Powyżej cegła w wątku gotyckim, 32–33 × 14–15 × 7,5–8,5 cm (Kąsinowski 1961, maszyn., PKZ, s. 3; por. tamże, s. 9).

Mur parchamowy: wątek gotycki z pojedynczymi, nieregularnie rozmieszczonymi zendrówkami.

Mur przedzamcza: wątek gotycki, 34 × 14–15 × 9 cm.

W 2010 roku odnaleziono 180 malowanych kształtek żeber sklepiennych – wzór tworzyły czarne linie, skośne i łamane, gwiazdy, koła szprychowe oraz kropki; pola między nimi pokryto kolorami szarym, niebieskim i brązowym (Starski, Człuchów…, [Internet]).

Dziedziniec domu konwentu wybrukowano spasowanymi ze sobą kamieniami polnymi, w których poprowadzono rynsztoki dla odprowadzania wody deszczowej.

Datowanie i stan badań

Według mojej interpretacji źródeł pisanych zarówno zamek wysoki, jak i przedzamcze powstały w latach od 1325 do 1365 i należą do heterogenicznej grupy siedzib konwentów, które były budowane w drugiej ćwierci XIV wieku na Pomorzu Gdańskim. Aczkolwiek pewne cechy, na przykład umiejscowienie stołpu i jego forma, potwierdzają formalne pokrewieństwo Człuchowa z grupą klasycznych kaszteli (Torbus 1998/1, s. 180–184, 625–636; Torbus 2014/1, s. 206–212).

Według Heisego (Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, IV, s. 391) zamek wzniesiono w latach 1325–1365. Założenie miało być planowane przez późniejszego komtura Günthera von Snoze, który wzmiankowany był już w przywileju lokacyjnym wielkiego mistrza Wernera von Orseln z 1326 roku jako wicekomtur.

Steinbrecht (1920/1, s. 28) upowszechnił potwierdzone przez źródła pisane daty (1325: wzmianka o pracach murarskich, 1365: poświęcenie kościoła), służące wszystkim kolejnym badaczom jako daty post i ante quem odnośnie do powstania warowni. Ich prawidłowość nie była dotąd kwestionowana, aczkolwiek próbowano datować stołp wcześniej i modyfikować rekonstrukcję układu pomieszczeń (więcej na ten temat poniżej). Steinbrecht przypuszczał, iż w 1332 roku budowa zamku musiała być już w bardzo zaawansowanym stadium, na co wskazywała według niego staranna obróbka kamieni granitowych w przyziemiu wielkiego domu oraz forma stołpu, porównywanego przez autora (1920/1, s. 38) ze stołpami w Gniewie i Brodnicy.

Clasen (1927/1, s. 90–91) zakwalifikował zamek do tak zwanego bogatego stylu (1320–1350) ze względu na dekoracyjne formy sklepień w pomieszczeniach kondygnacji głównej. Porównał ten obiekt do Radzynia Chełmińskiego oraz Brodnicy na podstawie usytuowania stołpu w stosunku do bramy. Według tego badacza „prostota” stołpu (w znaczeniu nielicznych dekoracji) przemawia za wczesną datą jego powstania, około 1320 roku. Schmid (1938, s. 61–62) również opowiada się za rozpoczęciem prac budowlanych w tym roku. Jednak wyniki analiz architektonicznych przeczą założeniu, iż stołp mógł powstać wcześniej niż skrzydła mieszkalne.

Przedłożona przez Steinbrechta rekonstrukcja układu pomieszczeń zniszczonego zamku, opracowana na podstawie lustracji z lat 1565 i 1728, była do ostatnich badań Starskiego powszechnie akceptowana. Powojenne badania archeologiczne, prowadzone pod kierunkiem Janochy i Skrzypka, wprowadziły jedynie nieznaczne korekty, na przykład odnośnie do szerokości krużganku. Piwnice zbadano w czasach PRL jedynie powierzchownie (Janocha 1964, s. 581–582).

Przeprowadzone w latach 1960–1961 badania skłoniły Radackiego (1961, maszyn., PKZ, s. 20) i Kąsinowskiego (1961, maszyn., PKZ, s. 3 i in.) do założenia, że stołp był budowany w dwóch etapach, ponieważ na wysokości 15,5 m pojawia się inny format cegły. Według tej teorii został on wzniesiony w XIV wieku jako wieża więzienna, jedynie do wysokości muru obwodowego, i wykończony krenelażem. Dopiero po 1400 roku, w związku z przygotowaniami do wojny z Polską i Litwą, podwyższono wieżę, dostosowując ją do potrzeb broni palnej. Teorię tę miało potwierdzać odkrycie domniemanych strzelnic kluczowych (Radacki, maszyn., PKZ, s. 21). Jest ona mało prawdopodobna, ponieważ domniemane zamurowane strzelnice kluczowe są w rzeczywistości okrągłymi blendami z umieszczonymi powyżej strzelnicami szczelinowymi. Różne próby rekonstruowania stołpu ze zwieńczeniem analogicznym do Brodnicy (film w muzeum, doradztwo Mariana Arszyńskiego) lub dachem stożkowym (makieta wystawiona w muzeum) są ahistoryczne.

Jóźwiak i Trupinda w ramach badania źródeł pisanych domów konwentu opublikowali sporo nieprzywoływanych wcześniej wzmianek pisemnych (Jóźwiak/Trupinda 2012/1). Dotyczyły one „gemachu” komtura, mieszkania dienerów i łaźni na terenie przedzamczy (2012/1, s. 140, 208, 216–217) oraz szatni (trappenie), pomieszczeń sypialnych, komnaty komtura, gdaniska, domniemanego archiwum, spichlerza na strychu oraz wieży w obszarze zamku wysokiego (2012/1, s. 282, 352, 364, 373, 389–391, 395–397, 406, 418, 429–430). Polemika wynikła z paralelnych recenzji (mojej i wzmiankowanej powyżej pracy), podejmowała kwestię, na ile ustalenia te zmieniają wizje całości architektury zamkowej zawartej we wcześniejszej literaturze (Jóźwiak/Trupinda 2014, s. 186 i n, Torbus 2014/2, s. 209; Jóźwiak/Trupinda 2015/1, s. 99; Torbus 2016/2, s. 134, 140).

W ważnym artykule o mistrzach budowlanych w Prusach, opublikowanym tylko po niemiecku, Jóźwiak i Trupinda analizują wzmianki o mistrzu kamieniarskim w latach 1347 i 1348. Podważając wiarygodność źródła z 1325 roku oraz relatywizując informację o ołtarzach zamkowych z 1365 roku (zob. historia), opowiadają się za datowaniem zamku na drugą połowę lat czterdziestych XIV wieku (Jóźwiak/Trupinda 2015/3, s. 252–253, szczególnie przypis 57 oraz s. 263). Abstrahując od mojej innej oceny wartości wyżej wymienionych źródeł, jest to według mnie za krótki okres na zbudowanie potężnego zamku (zob. Torbus 2014/1, s. 276, 380–384).

Systematyczne wykopaliska pozostałości domu konwentu oraz przedzamczy, prowadzone w latach 2008–2013 przez archeologów Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem Michała Starskiego, zaowocowały nowymi wynikami (Kurdwanowski/Starski 2008; Kurdwanowski/Starski 2010; Kurdwanowski/Starski 2011; Kurdwanowski/Starski 2015/1; Kurdwanowski/Starski 2015/2), a dawny kościoł ewangelicki oraz piwnice skrzydeł domu konwentu zaadaptowane zostały na muzeum regionalne. Badania te zmieniły nasze wyobrażenie o zamku w kilku kluczowych aspektach, począwszy od korekty rzutu Steinbrechta na poziomie piwnic i przyziemia (il. 30, 33), szczególnie w narożniku południowo-wschodnim, oraz przy ustalaniu lokalizacji ścian działowych. Stwierdzono, że skrzydło południowe było szersze i dłuższe niż dotychczas sądzono; najprawdopodobniej było to reprezentacyjne skrzydło zamku. Wbrew wcześniejszym sugestiom, które zakładały istnienie tu grodu, zamek został postawiony na surowym korzeniu (Kurdwanowski/Starski 2015/1, s. 6). Aczkolwiek duża liczba znalezisk reliktów osadnictwa wczesnośredniowiecznego z XI–XII wieku na wschodnim przedzamczu oraz wtórnych złoży, na przykład ceramiki tego czasu w pisakach zasypowych w fundamentach krużganków, może świadczyć o tym, że istniał gród przedkrzyżacki, jednak został on całkowicie splantowany.

Według ostatnich badań (Starski 2016; Starski 2018/1) pierwotny poziom terenu na obszarze zamku wysokiego znajdował się na poziomie użytkowym piwnic (poza wyższym narożnikiem północno-wschodnim i niższym południowo-zachodnim), a fundamenty i ściany murowano ręcznie aż do poziomu dziedzińca łącznie (narożniki były ze sobą przewiązane). Również dalsze prace miały się odbyć podczas jednego etapu budowlanego, o czym ma świadczyć odkrycie łuków stabilizujących (łęków), które łączą fundament skrzydeł z fundamentem krużganków. Według Starskiego fundamenty poszczególnych ścian znajdowały się na różnej wysokości, ale wynikało to z uwarunkowań podłoża, a nie z różnych faz budowy. Inaczej Wasik – uważa on, że różnice wysokości pięter mogły wynikać ze specyfiki budowy. W odróżnieniu od większości zamków nie zaczęto według niego budowy od kurtyny obwodowej, lecz jako pierwsze powstało skrzydło południowe (mieszczące między innymi kuchnię), a następnie wschodnie. Wiadomo również, że najpierw zbudowano od północy parcham zewnętrzny, ponieważ zamykał on fosę, a dopiero potem wewnętrzny mur parchamu i zespół przedbramia (Wasik 2018/1, s. 44–45; por. również Kurdwanowski/Starski 2008, s. 5; Kurdwanowski/Starski 2011, s. 300; Starski 2016, s. 15). Wasik konstatuje, że „ponieważ szeroko zakrojone badania zamku w Człuchowie nie doczekały się jeszcze pełnej publikacji, a wyniki znane są z artykułów cząstkowych, nie można na razie wskazać ostatecznych wniosków” (Wasik 2018/1, s. 44–45).

Literatura przedmiotu

Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, IV, s. 390–395; Benwitz 1830/1; Benwitz 1830/2; Bieszk 2010, s. 325–329; Biskup 1998; Blanke 1926; Borchert 1987, s. 224–232; Brumer 1939; Bukal 2018; Bukal/Kapuściński 2010; Bukal/Dzierżko-Bukal 2014; Chęć 1997, s. 137; Clasen 1927/1, s. 90–92; Dehio/Antoni 1993, s. 562–563; Dehio/Gall 1952, s. 63; Fryda 2016; Gall 1953, s. 43–44; Grzegorz 2016; Haftka 1999, s. 66–71; Handfesten… Schlochau; Inwent. 1610; Inwent. 1676, 1696; Inwent. 1748; Inwent. 1753; Janocha 1964; Jóźwiak/Kwiatkowski/Szweda/Szybkowski 2010/1; Jóźwiak/Trupinda 2012/1, s. 140, 208, 216–217, 282, 352, 364, 389–390, 397, 406, 418, 429–430; Kajzer/Kołodziejski/Salm 2001, s. 143–144; Kasiske 1937; Kąsinowski 1961, maszyn., PKZ; Kruppé 1960, maszyn., WKZ; Kościński 1907; Kunzendorf-Samulowska/Klosowski/Ślaski 1967; Kurdwanowski/Starski 2008; Kurdwanowski/Starski 2010; Kurdwanowski/Starski 2011; Kurdwanowski/Starski 2013; Kurdwanowski/Starski 2013/2014; Kurdwanowski/Starski 2015/1; Kurdwanowski/Starski 2015/2; Starski [b.r.]; Kurdwanowski/Starski 2016, maszyn., IA UW; Lustr. 1624, s. 153–162; Lustr. 1565p, s. 205–215; Lustr. 1765p; Maciejewski 1982, maszyn., PKZ; Monikowska 2016; Opis królewszczyzn, s. 147–148; Radacki 1961, maszyn., PKZ; Rudy 2015; Schmid 1910, s. 9; Schmid 1938, s. 61–62; Schmid 1939/1, s. 161–162; Sembrzycki 1891–1892, s. 239–244; Skrzypek 1965/1967; Skrzypek 2002; Starski 2009–2010; Starski 2016; Starski 2018/1; Starski 2018/2; Steinbrecht 1920/1, s. 28–38; Szwankowski 2016; Śliwiński 2005; Topczewski 2017; Torbus 1998/1, s. 180–184, 625–636; Torbus 2009, s. 51–54; Torbus 2012; Torbus 2014/1, s. 206–212; Torbus 2015 [Internet]; Trupinda 2016; Vollack/Lemke 1974; Wokół człuchowskiego wzgórza…, 2016; Zybajło 2003; Zybajło 2008.

28. Człuchów, plan zespołu zamkowego, oprac. autor 1998.

29. Człuchów, dom konwentu, rzut piwnic z zaznaczeniem zachowanych murów, oprac. autor 1998.

30. Człuchów, dom konwentu, rzut kondygnacji przyziemia, oprac. autor 1998.

31. Człuchów, zamek, rzut głównej kondygnacji, oprac. autor 1998.

32. Człuchów, dom konwentu, rzut piwnic, Michał Starski, oprac. Piotr Matuszewski 2015.

33. Człuchów, dom konwentu, rzut kondygnacji przyziemia, Conrad Steinbrecht 1920.

34. Człuchów, plan zespołu zamkowego, Conrad Steinbrecht 1920.

35. Człuchów, widok elewacji północnej zamku głównego ze stołpem, Conrad Steinbrecht 1920.

36. Człuchów, przekroje pionowe stołpu (północ–południe; wschód–zachód), Conrad Steinbrecht 1920.

37. Człuchów, rzuty poszczególnych pięter stołpu, widok korony, przekrój, Erdmann 1891.

38. Człuchów, rzuty poszczególnych pięter stołpu, Conrad Steinbrecht 1920.

Recenzja naukowa / dr hab. inż. arch. Jan Salm, prof. PŁ; dr hab. Christofer Herrmann, TU Berlin

Redakcja / Roksana Blech, Ines Czoska

Korekta / Patryk Dzikiewicz, Alicja Smaruj, Aleksandra Zdanowicz

© by Tomasz Torbus

© by Fundacja Terytoria Książki, 2019

Gdańsk 2023

Gdańska Infrastruktura Wodociągowo-Kanalizacyjna Sp. z o.o.

wspiera budowanie świadomości historycznej mieszkańców Pomorza.

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Gdański

wydawnictwo słowo/obraz terytoria

80-246 Gdansk, ul. Pniewskiego 4/1

e-mail: slowo@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

Fundacja Terytoria Ksiazki

80-246 Gdansk, ul. Pniewskiego 4/1

e-mail: fundacja@terytoria.com.pl

www.terytoriaksiazki.pl

ISBN 978-83-8325-061-8