Okładka

Strona tytułowa

Jacek Matter

Tajemnice Biblii i medycyny

Strona redakcyjna

Projekt okładki: Daria Gil-Ziędalska

Redaktor: Monika Wróbel

Informacje i zabiegi opisane w tej książce nie powinny wykluczyć wizyty u lekarza.

Wszelkie diagnozy i leczenie należy wykonywać pod kontrolą medyczną.

Ponieważ zawsze istnieje pewne ryzyko w leczeniu, wydawca nie bierze odpowiedzialności za efekty i konsekwencje stosowania się do zawartych w tej książce porad.

Wydanie czwarte

Printed in Poland

Copyright © 2004, 2013 by Fundacja Źródła Życia

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część publikacji nie może być w żadnej formie powielana, przechowywana w postaci elektronicznej lub tłumaczona bez pisemnej zgody wydawcy.

ISBN: 978-83-62103-06-5

ISBN: 978-83-65309-07-5 (epub)

ISBN: 978-83-65309-08-2 (mobi)

Czterdziesta pierwsza publikacja Fundacji Źródła Życia

Książka w wydaniu pierwszym ukazała się pod tytułem „W gabinecie i w kruchcie”

Zamówienia prosimy składać na adres wydawcy:

Fundacja Źródła Życia

Budy Zasłona, ul. Źródlana 1, 96-320 Mszczonów

tel.: 46 857 13 54, fax: 46 857 28 99

e-mail: biuro@fzz.pl, sklep internetowy: www.fzz.pl

Konwersja do formatu EPUB/MOBI:

Legimi Sp. z o.o.

W samym pragnieniu Boga
jest już Bóg

Szalom Asz

Wstęp

Przemiany zachodzące w medycynie są w istocie pochodną przemian cywilizacyjnych i wywołują w nich określone zwrotne działanie (nie zawsze korzystne). Niemożliwym jest oddzielenie ich od biegu codzienności, dlatego książka stara się nie ograniczać jedynie do przedstawienia najczęstszych patologii i banalnego poradnictwa. Z konieczności musi sięgnąć do korzeni, do zespołu przyczyn pogarszającego się stanu zdrowia społeczeństw, o ile ma podać istotne wskazania prób wyjścia lub poprawy sytuacji. Choroba jest bowiem najczęściej skutkiem licznych, wzajemnie sprzężonych oddziaływań; zwykle rozwija się powoli, w ukryciu, sprawiając wrażenie pozostawania organizmu w zdrowiu; jej ujawnienie się przyjmowane jest z reguły za początek zaburzeń, podczas gdy mamy do czynienia z takim ich nasileniem, iż przełamana zostaje bariera obronna ustroju.

Nie sposób też uniknąć podkreślenia udziału duchowych wpływów w powstawaniu patologii ciała. Zagadnienia te będą w miarę obszernie omawiane tak w tekście jak i w specjalnych rozszerzeniach Dla Dociekliwych, przeznaczonych dla osób wykazujących zamiłowanie do pogłębionej refleksji.

A teraz wypada już tylko życzyć Czytelnikom miłej lektury i... dużo zdrowia.

Wykaz skrótów cytowanych Ksiąg Biblijnych

I Mojż. – I Księga Mojżeszowa

II Mojż. – II Księga Mojżeszowa

III Mojż. – III Księga Mojżeszowa

IV Mojż. – IV Księga Mojżeszowa

V Mojż. – V Księga Mojżeszowa

I Sam. – I Księga Samuela

II Sam. – II Księga Samuela

I Król. – I Księga Królewska

II Król. – II Księga Królewska

I Kron. – I Księga Kronik

II Kron. – II Księga Kronik

Hiob. – Księga Hioba

Ps. – Księga Psalmów

Przyp. – Księga Przypowieści

Kazn. – Księga Kaznodziei Salomona

Iz. – Księga Izajasza

Jer. – Księga Jeremiasza

Ezech. – Księga Ezechiela

Dan. – Księga Daniela

Am. – Księga Amosa

Mich. – Księga Micheasza

Mat. – Ewangelia wg Mateusza

Mar. – Ewangelia wg Marka

Łuk. – Ewangelia wg Łukasza

J. – Ewangelia wg Jana

Dz. – Dzieje Apostolskie

Rzym. – List do Rzymian

I Kor. – I List do Koryntian

II Kor. – II List do Koryntian

Gal. – List do Galacjan

Ef. – List do Efezjan

Fil. – List do Filipian

Kol. – List do Kolosan

I Tes. – I List do Tesaloniczan

I Tym. – I List do Tymoteusza

Tyt. – List do Tytusa

Hebr. – List do Hebrajczyków

Jak. – List Jakuba

I Piotra – I List Piotra

I Jana – I List Jana

Judy – List Judy

Obj. – Objawienie Jana

Teksty Pisma Świętego zaczerpnięto z: „Biblia – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu”. Nowy Przekład. Towarzystwo Biblijne w Polsce. Warszawa 2001.

I. Pofilozofujmy o zdrowiu...

Trawa usycha, kwiat więdnie,
ale słowo Boga naszego trwa na wieki

Izaj. 40,8

1. Definicja zdrowia

Jak dotąd brak jest definicji zdrowia, która zadowoliłaby wszystkie autorytety medyczne. Zamiast więc dokonywać przeglądu różnorakich terminologii, przyjmijmy zalecenie WHO (Światowej Organizacji Zdrowia), określającej mianem zdrowia stan pełnej sprawności fizycznej, psychicznej i społecznej, potwierdzony subiektywnie i obiektywnie. Dwa ostatnie stwierdzenia są szczególnie istotne, gdyż można łatwo wyobrazić sobie sytuację, w której osoba wykazująca pewne zaburzenia (np. psychotyczne) jest zarazem przeświadczona o nienaganności swego zachowania i doskonałym zdrowiu. Innym razem nieszczęśnik przekonany o obecności rujnującej go choroby słyszy od lekarza: – To tylko nerwica; nic panu nie jest. Zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku mamy do czynienia z konkretnymi niedomaganiami, uniemożliwiającymi zaliczenie danej osoby do grona zdrowych. Tak więc właściwe funkcjonowanie organizmu musi być zweryfikowane zarówno przez sam obiekt, jak i otoczenie.

W ostatnich latach zdrowie stało się modnym artykułem rynkowym. Opłaca się inwestować w ładną sylwetkę, choćby dla rozszerzenia możliwości zdobycia atrakcyjnej pracy; opłaca się pozbyć nałogów, by przedłużyć sprawność, a tym samym okres trwania w świecie powszechnie rozumianego sukcesu. Mnożą się siłownie i gabinety odnowy biologicznej, a jednocześnie obserwuje się wzrastającą tendencję do pogarszania się psychicznego stanu zdrowia, choć rozszerza się sieć stosownych poradni. Wprawdzie daleko nam jeszcze do sytuacji Zachodnich społeczeństw, w których do dobrego tonu należy posiadanie osobistego psychoterapeuty, ale coraz więcej osób uczy się korzystać z profesjonalnej pomocy. Mimo to narastające przejawy agresji i wzrost liczby samobójstw, stanowią widome znaki pogłębiającego się kryzysu duchowego.

Pismo Święte podnosi wymóg dbałości o zdrowie w jego fizycznym i duchowym wymiarze do rangi zasady wiary. [1] Przestrzega też przed lekceważeniem zasad zdrowia, gdyż zaniedbania już w sferze czysto fizycznej mogą, a w wymiarze duchowym – muszą doprowadzić do utraty zbawienia. Pogłębiona refleksja nad zasadami rządzącymi ludzkim zdrowiem pozwala nie tylko utwierdzić się w przeświadczeniu o Bożej mądrości i trosce, ale także doświadczyć mocy Bożej przy próbach porządkowania życia (np. pozbywania się nałogów).

2. Holistyczna koncepcja zdrowia

Człowiek jest istotą funkcjonującą w rozmaitych wymiarach. Stąd też konieczność spojrzenia na jego potrzeby i zachowania w szerszym wymiarze, uwzględniającym uwarunkowania kulturowe, socjologiczne, psychologiczne i pedagogiczne. Sprowadzanie życia ludzkiego jedynie do skomplikowanej maszynerii, której trybiki można poznawać, wpływać na ich sprawność, a nawet wymieniać je – jest anachronizmem rodem z czasów oświecenia. Niestety, jeszcze dziś pokutują dawne przekonania, nakazujące wierzyć w możliwość zapanowania nad człowiekiem w miarę osiągnięcia wystarczająco dobrego wglądu w jego wnętrze. Tymczasem już pobieżna analiza samej tylko budowy poszczególnych tkanek i komórek odsłania coraz to nowe elementy, sprawiając wrażenie poruszania się w przestrzeni wypełnionej fraktalami. Podobnie rzecz ma się z zagadnieniami dotyczącymi funkcjonowania narządów; mnożą się grupy receptorów, hormonów. Tam, gdzie dotąd wystarczała koncepcja o kilku rodzajach miejsc aktywnych w komórce, pojawia się myśl o istnieniu wyspecjalizowanych podgrup, a następnie podgrup tych podgrup, itd...

Poszerzająca się szybko wiedza dotycząca budowy i funkcjonowania człowieka (tak w sferze zdrowia, jak i choroby) sprawia, iż wyłaniają się kolejne specjalizacje medyczne, usiłujące w sposób jak najbardziej precyzyjny określić poziom i rodzaj uszkodzenia. Trzeba przyznać, iż w wielu przypadkach udaje się to w stopniu o wiele doskonalszym niż przed dwudziestu laty. Mimo to pacjent najczęściej utyskuje na służbę zdrowia, czując się w jej trybach ledwie mizernym przedmiotem, obracanym, nakłuwanym, osłuchiwanym przez szereg obcych osób, traktujących go często jako kolejny „przypadek”, a nie jedyny w swoim rodzaju obiekt w obrębie całego Uniwersum. Dochodzi do paradoksalnej sytuacji, kiedy rozpoznanie jest coraz bardziej dokładne i pewne, leczenie coraz skuteczniejsze, a pacjent coraz bardziej chory. Człowiek bowiem jest czymś więcej niż zbiorowiskiem rozmaitych komórek – stanowi przede wszystkim układ funkcjonujący w wymiarze psychiki, której powiązania ze sferą somatyczną są od dawien dawna dobrze znane i wcale nie tak proste do zdefiniowania, jak by się chciało.

Zaniedbywanie owych zależności między ciałem a duszą jest powodem wielu niepowodzeń leczniczych i rozczarowań do tzw. medycyny konwencjonalnej. (Uważam ów termin za niewłaściwy, ale odniosę się do niego w dalszej części). Wprawdzie od czasów starożytnych adeptom sztuki medycznej wiadomo o konieczności zajmowania się nie tylko złamaną ręką, ale i złamanym sercem człowieka, jednak w praktyce wiedza o problemie pozostaje teorią, a życie buduje kolejne gabinety dla kolejnych specjalistów.

Holistyczna koncepcja zdrowia wraca do czasów Hipokratesa, doskonale rozumiejącego znaczenie umiejętności kontaktowania się z pacjentem, okazywania mu współczucia oraz wsparcia, jako czynników równie istotnych w procesie leczenia jak preparaty farmakologiczne. Zaniedbania w tej materii mogą zaowocować brakiem poprawy mimo należycie przeprowadzonej kuracji, dalszym rozwojem choroby podstawowej lub pojawieniem się innych schorzeń. Stąd też wyłania się pilna potrzeba całościowego traktowania istoty ludzkiej w jej wymiarze fizycznym i psychicznym. Obie bowiem wymienione sfery pozostają w tak ścisłej więzi, iż jakakolwiek próba rozdzielenia ich wiedzie do utraty istotowości organizmu ludzkiego. Materialną bazą wszelkich procesów psychicznych jest sprawnie funkcjonujący mózg, a dokładniej – warstwa szarych komórek, okrywająca niżej położone struktury istoty białej. Zniszczenie jej pozbawia człowieka najważniejszego elementu, pozwalającego zaliczyć go do rodziny ludzkiej – możliwości myślenia. W oddziałach intensywnej opieki medycznej leży wielu chorych, którzy na skutek rozmaitych przyczyn mają nieodwracalnie uszkodzoną korę mózgową. Ci ludzie nigdy już nie obudzą się – mimo prawidłowego funkcjonowania innych układów.

Z punktu widzenia medycyny organizm człowieka jest więc szczególnym ukształtowaniem materii, która nabiera specyficznych właściwości. Pozbawienie jej pewnych struktur prowadzi do całkowitej dezintegracji ustroju. Jest to koncepcja sprzeczna z wieloma teoriami religijnymi, nakazującymi doszukiwać się istnienia w człowieku pewnego niematerialnego pierwiastka, obdarzonego samoistnym bytem (świadomością), który to element z chwilą śmierci ciała zostaje zeń uwolniony i wędruje w bliżej nieokreśloną przestrzeń. Tego rodzaju stanowisko zwane jest dualizmem; przyjmuje bowiem dwoistość budowy człowieka, mającego składać się z materialnego ciała i pozbawionej materii duszy. Ciekawym jest, iż poglądy te znajduje się we wszelkich wierzeniach pogańskich, a także w doktrynach większości ugrupowań chrześcijańskich. Jeszcze bardziej interesującym jest, iż Pismo Święte konsekwentnie lansuje pogląd zgodny ze stanowiskiem medycyny, stając na gruncie monizmu antropologicznego. Człowiek jest więc istotą nie tyle obdarzoną duszą, ale będącą duszą; człowiek nie ma duszy, ale jest duszą. Nawet w potocznym języku przetrwał ślad owej nauki, bowiem pytanie: – A ile to dusz żyje w tamtej wiosce? – jednoznacznie dotyczy ilości żywych mieszkańców.

Naturalnie, można natychmiast postawić zarzut, iż medycyna nie dysponuje instrumentarium odpowiednim do badania tak skomplikowanej i delikatnej materii i należy rzecz całą pozostawić teologom. Odwołam się więc do wypowiedzi słynnego biblisty francuskiego Xavier Leon-Dufour’a, który w „Słowniku Nowego Testamentu” pisze: „Według antropologii hellenistycznej dusza jako emanacja bóstwa jest tym samym niezniszczalna i nieśmiertelna. Według Biblii zaś nieśmiertelnym jest tylko Bóg; człowiek, śmiertelny ze swej natury, dopiero kiedyś ma się przyodziać w nieśmiertelność”. [2]

Dla Ciekawych

Rzeczywistym autorem holistycznej koncepcji zdrowia jest Bóg. Widzimy Go w raju, jak reaguje na potrzeby dopiero co stworzonego Adama, który nie śmie nawet (a może nie potrafi) wyrazić swego dyskomfortu, związanego z brakiem towarzyszki życia. To On stwierdza, iż: – Niedobrze jest człowiekowi, gdy jest sam... Pragnąc zachować człowieka w dobrym zdrowiu (wszak jest to celem każdego rodzica), Bóg ustala szereg zaleceń, dotyczących stylu życia: mówi, co człowiek powinien jeść, a czego się wystrzegać, w jaki sposób i kiedy odpoczywać, jak się ubierać, jak patrzeć na świat, z kim się przyjaźnić i od kogo trzymać się z dala, poucza o wzajemnym odnoszeniu się członków rodziny itp. Niczym najlepszy, czuły rodzic wnika w najbardziej intymne nawet enklawy naszego życia, interesując się wszystkim, co nas dotyczy. Trudno mieć Mu to za złe. Postawa ta nie wynika z chęci ograniczania wolności ludzkiej, lecz znajduje źródło w miłości do dzieci. Rodzicielskie zainteresowanie dziećmi nie ogranicza się jedynie do skontrolowania szkolnych ocen, ale dotyczy również sposobu spędzania wolnego czasu, rodzaju kontaktów towarzyskich, dbałości o wygląd itp.

W Nowym Testamencie znajdujemy szereg przykładów głębokiej troski, okazywanej człowiekowi przez Boga. Przyjrzyjmy się niektórym wypowiedziom:

– Mar. 5,43 – Chrystus wzbudził z martwych córkę przełożonego synagogi – Jaira. Po tak manifestacyjnym akcie pamiętał jednak o zwykłym, przyziemnym głodzie dziecka i nakazał nakarmić ją. Pierwotne wydarzenie, rozgrywające się w kategoriach „być albo nie być”, zostaje wyraźne skontrastowanie z przyziemnością troski o zaspokojenie głodu dziecka. Pewnym jest, iż nawet największa radość z ponownego powołania do życia dwunastoletniej dziewczynki nie trwałaby wystarczająco długo, by spowodować jej śmierć głodową. Skoro jednak dokonał się tak wielki cud, zwłoka w nakarmieniu wydawać się mogła w pełni usprawiedliwiona. Wszak nastała pora fetowania zwycięstwa nad śmiercią, czas radości i wdzięczności, uwielbienia Boga... Dziecku z pewnością nie stałaby się krzywda, gdyby otrzymało posiłek w trybie odroczonym, czyli po opadnięciu pierwszych uniesień. A jednak Zbawiciel nie chciał narażać jej nawet na tak niewielkie cierpienie, gdyż Boga interesuje każdy aspekt ludzkiego życia, nawet uznawany powszechnie za mało istotny.

– Mar. 6,31 – uczniowie dopiero co wrócili z wyprawy misyjnej i Chrystus zaleca im urlop. Mimo iż napływający wciąż ludzie nie pozwalali zakończyć pracy, Pan Jezus nie nalega na kolejny wysiłek ze strony swych najbliższych współpracowników. Niczym mądry pracodawca wie, iż wydajność uwarunkowana jest między innymi umiejętnością właściwego wypoczywania. (Pracoholizm jest grzechem podobnym treściowo do lenistwa, posiadającym jedynie odmienną formę).

– Mar. 8,2 – podniosła katecheza sprawia czasami, iż ludzie zapominają o głodzie. Pan Jezus nie wykorzystywał takich efektów do zamykania oczu na konieczność zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka. Wręcz przypomina o nich uczniom, by wśród dbałości o sprawy duszy nie zaniedbali także troski o ciało. To On wychodzi z inicjatywą, choć wzniosłość omawianych przezeń spraw i zaangażowanie emocjonalne mogłyby właśnie Jego uczynić w pierwszym rzędzie niewrażliwym na własny i cudzy głód.

– 1 Kor. 6,19.20 – wspomniany fragment należy do koronnych stwierdzeń, uzasadniających Boże zainteresowanie ludzkim ciałem. Jest w nim jednak myśl głębsza. Oto pojawia się stwierdzenie dotyczące wykupienia człowieka, co w czasach powszechnie istniejącego niewolnictwa musiało być szczególnie odbierane. Chrystus wykupił człowieka z niewoli grzechu i perspektywy wiecznej śmierci. Teraz uratowani zostają wezwani do przyjęcia Ducha Świętego jako gospodarza swych istot, gdyż jedynie w ten sposób można należycie wyrazić Bogu wdzięczność. I nie sposób sprowadzić tej wypowiedzi li tylko do spraw rozgrywających się na płaszczyźnie duchowej; ciało jednoznacznie zostało przeznaczone do oddawania czci Bogu, a w związku z tym winno być traktowane nie gorzej niż budynek kościelny. Przytoczona wypowiedź implikuje bezpośredni wpływ przemiany duchowej na przekształcenia w sferze somatycznej.

Podobnych fragmentów, świadczących o Bożym zainteresowaniu zarówno „wielkimi” jak i „małymi” sprawami swych dzieci, znajdujemy wiele. Pozostaje jeszcze odnieść się do wypowiedzi apostoła Pawła z 1 Tes. 5,23 którą najczęściej traktuje się jako schematyczny opis istoty ludzkiej. Przede wszystkim należy podkreślić, iż Paweł nie rozważa w całym kontekście końcowych wierszy listu natury człowieka. Nie jest więc właściwe takie spoglądanie na treść wiersza 23. Poza tym – jeśli wypowiedź: „...duch wasz, dusza i ciało...” miała dotyczyć biblijnego stosowania tych terminów, wówczas:

– ciało oznacza somatyczną strukturę człowieka

– dusza oznacza ogół funkcji psychicznych

– duch reprezentuje bezosobową energię posyłaną od Stwórcy, dzięki której utrzymywane jest przy życiu wszelkie istnienie. Jak wobec tego można mówić o przygotowaniu energii (nad którą przecież nie mamy kontroli) na spotkanie z powracającym Zbawicielem? W takim ujęciu, wypowiedź apostoła pozbawiona byłaby logiki. Można jednak inaczej spojrzeć na problem, pamiętając, iż Paweł pisze do gminy w Tesalonice, a więc wywodzącej się z kręgów pogańskich. Używa terminologii dobrze im znanej, a odwołując się do niej pragnie jedynie podkreślić, iż przygotowanie na spotkanie z Chrystusem musi objąć całą istotę człowieka. Podobna praktyka staje się udziałem Pana Jezusa, gdy przebywając na terenie Dekapolis (prowincji w owym czasie znacznie zhellenizowanej) wygłasza przypowieść o bogaczu i Łazarzu, nie zważając na obecne w niej elementy pogańskich wierzeń. Trudno jednak byłoby udowadniać na tej podstawie, iż lansował teorię o istnieniu duszy nieśmiertelnej, problematyka przypowieści bowiem nie dotyczy natury człowieka. Odwołam się raz jeszcze do wypowiedzi wspomnianego wyżej biblisty: „W znaczeniu pierwotnym dusza oznacza tchnienie napełniające człowieka, jak długo żyje, i opuszczające go w chwili śmierci. Tchnienie owo nie jest własnością człowieka, lecz darem Bożym. Człowiek stał się <duszą żyjącą> dlatego, że Bóg, uosobienie samego życia, tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. Dusza owa nie jest nieśmiertelna sama ze swej natury, ale może w ogóle nie przestać istnieć, jednakże tylko Bóg sam jest w stanie ją zmartwychwskrzesić i ocalić.

W znaczeniu szerszym terminem <dusza> określa się istotę żywą, osobę. Dusza to ktoś, to ja (...) W jednym jedynym tekście Nowego Testamentu [Mat. 10,28 = Łuk. 12,4] wyrażenie <ciało i dusza> oznacza nie tyle może dwa jakby komponenty człowieka, lecz osobę ludzką w jej dwu przejawach, tak jak to rozumiał Łukasz. Kiedy indziej, również tylko raz [ I Tes. 5,23] występuje wyrażenie <duch, dusza i ciało>. Paweł nie proponuje za pomocą tego zwrotu podziału człowieka na trzy części (podział nie znany u Semitów ani u Greków), lecz podaje trzy różne spojrzenia na tego samego człowieka”. [3]

3. Gradacja potrzeb człowieka

Pojęcie zdrowia nieodłącznie kojarzy się z zaspokojeniem potrzeb. Człowiek w naturalny sposób dąży do uczynienia życia przyjemnym – i trudno się temu dziwić. Nawet w chwilach ponoszenia znacznych wyrzeczeń dla innych altruizm niekoniecznie musi oznaczać miłość bliźniego. Może odzwierciedlać potrzebę uczynienia ofiary jako zachowania silnie stymulowanego wewnętrznym poczuciem obowiązku, którego spełnienie staje się mniej bolesne niż wyrzuty sumienia, jakie pojawiłyby się w wyniku zaniechania właściwego działania. W takim wypadku dobry uczynek zostaje spełniony nie ze względu na aktualne cierpienie bliźniego, ale z uwagi na chęć uchronienia siebie samego przed udrękami duszy.

Precyzyjne określenie rodzaju oraz hierarchii potrzeb jest trudne, gdyż wiąże się z indywidualnym spojrzeniem na życie i swoje miejsce w nim. O ile dla jednej osoby pragnienie posiadania własnego domu stanowić będzie cel wszelkich działań, a niemożność zrealizowania planów spowoduje przekreślenie całości życia i uznanie go za nieudane, o tyle dla człowieka o innym usposobieniu tego rodzaju dążenie może być pragnieniem całkiem przeciętnym lub wręcz sprawą nieistotną.

Według słynnego twórcy psychologii humanistycznej (początkowo przez samego jej autora zwanej psychologią holistyczno-dynamiczną) Abrahama H. Maslow’a (1908 – 1970) gradację potrzeb człowieka można przedstawić w formie piramidy (Rys. 1.), u podstawy której znajdują się potrzeby natury fizjologicznej (sen, pożywienie, odzienie). Nieco wyżej znajdzie się potrzeba bezpieczeństwa, związana z koniecznością zapewnienia sobie i rodzinie ochrony, stabilności życia. Kolejny stopień stanowią potrzeby społeczne jak praca, akceptacja, szacunek, przyjaźń i wreszcie szczyt zajmują potrzeby najbardziej indywidualne (zwane też potrzebami wzrostu, w przeciwieństwie do poprzednich, określanych jako potrzeby niedoboru), realizujące się w wolności, samoakceptacji, miłości.

Rys. 1. Piramida potrzeb według Maslow’a

3.1. Rodzina

W dawnych wiekach ośrodkiem zaspokajania potrzeb była rodzina. Człowiek przychodził na świat nie w sterylnych warunkach szpitalnego chłodu, lecz w otoczeniu najbliższych. Wzrastał od pierwszych dni w klimacie, zapachach, głosach, problemach i radościach określonych ludzi. Byli wciąż do dyspozycji, gdyż nie musieli tracić wielu godzin na codzienny dojazd do pracy. Praca znajdowała się w bezpośrednim sąsiedztwie domu (warsztat, hodowla, rola). Dziecko rosło mając nieustanny kontakt z rodzicami, dziadkami, dalszymi członkami rodziny, służbą; czerpało od nich nie tylko wiedzę dotyczącą prowadzenia gospodarstwa, ale uczyło się także sztuki życia. Rodzina stanowiła więc podstawowy (i najczęściej jedyny) ośrodek akademicki. Nad jej bezpieczeństwem czuwał męski kolektyw, chwytający doraźnie za broń w sytuacjach zagrożenia. W chwilach pokoju zapewniała rozrywkę, organizując śpiewy, tańce, zawody, najczęściej z okazji kolejnych ślubów i świąt. Kiedy nastawał czas choroby, matka wyciągała ze skrzyni zioła i podejmowała leczenie. A gdy przyszło żegnać się z kimś ostatecznie, także w domu nabywało się praktycznych umiejętności zachowania w obliczu nadchodzącej śmierci.

Była więc rodzina miejscem, w którym zbiegały się nici inwestycji czasowych, emocjonalnego zaangażowania i koncentracji wszelkich wysiłków rozwijającego się człowieka. Zaspokajała jego potrzeby i uczyła życia wspólnotowego. Potrafiła w pełni przygotować do udanego, odpowiedzialnego, dorosłego życia. W niej znajdował wszelkie życiowe spełnienie, a jeśli zdarzało się, że opuszczał dom, był w pełni ukształtowanym obywatelem.

Jakże odmienne jest dzisiejsze spojrzenie na rodzinę. Przede wszystkim czas poświęcany sobie nawzajem przez domowników został ograniczony często do minut; rodzice wychodzą rano, oddając dziecko pod opiekę przedszkola lub domowej niańki. Zgoda, najczęściej stan ten wymuszony jest koniecznością utrzymania pracy za wszelką cenę. Usprawiedliwienie nie zmienia jednak destrukcyjnego oddziaływania powstających zachowań, które ustawiają najbliższych w kolejce do audiencji u taty lub mamy, podczas gdy pierwszeństwo w osobistych kontaktach zapewnione zostaje ludziom związanym z tzw. pracą. Ta staje się bożkiem, przed którym musi pokłonić się cała rodzina. Wystarczy jeden telefon, by oderwać ojca od zabawy z dzieckiem (proszę zastanowić się, jak rzadko decydujemy się nie odbierać telefonu, nawet gdy nie mamy na to ochoty; przerywając kontakt z bliskim nam domownikiem dajemy nieumyślnie do zrozumienia, iż anonimowy głos z zewnątrz jest ważniejszy od rodziny – i choć w istocie myślimy przeciwnie, jednak kreujemy fakty przemawiające na niekorzyść najbliższych).

3.2. Nauka

Nauka została zinstytucjonalizowana od najmłodszych lat. Istotnie, większości z nas trudno byłoby sprostać samodzielnemu nauczeniu dziecka materiału obejmującego zakres szkoły podstawowej. Czy jednak systematyczne obniżanie wieku nauczania i wzbogacanie programów sprawiło poprawę w stylu życia społeczeństwa? Czy wiedząc więcej staliśmy się lepsi? Przecież nawet oficjalne dane rządowe podkreślają pogłębiający się kryzys moralny, przekładający się na postępującą brutalizację życia, zmniejszanie siły oddziaływań altruistycznych, wzrastający egocentryzm, szerzący się materializm itd. Coraz trudniej znieść sąsiada. Coraz częściej myśli się negatywnie o bliźnim. Coraz chętniej nadstawia się ucha na gorszące opowieści, które powtarza się następnie nie sprawdzając, na ile są prawdziwe, i czy ich powielenie nie sprawi komuś bólu. Po raz kolejny okazuje się, iż od samego tylko gromadzenia wiedzy świat nie stanie się bardziej życzliwy. Dziecko tego nie wie; bo też i nie może. Tymczasem popychane w ramiona pierwszej pozarodzinnej instytucji – szkoły lub przedszkola – natychmiast nasiąka atmosferą bałwochwalczego uwielbienia dla wiedzy.

„Ale pani tak powiedziała...” staje się często w ustach malca wyrokiem dla rodzicielskiego autorytetu. Oto nagle ktoś awansował do roli osoby znaczącej więcej niż rodzic (przynajmniej w niektórych aspektach codzienności). Proces ten dokonuje się automatycznie i nie jest zawiniony ani przez rodziców, ani przez kadrę pedagogiczną, ani przez samo dziecko; zwyczajnie – wynika z samego charakteru zmiany zaistniałej w wymiarze kulturowym, czyli z faktu wczesnego, częściowego opuszczenia domu. Pochodną tego zjawiska stało się postrzeganie rodziców jako ludzi, których opinii nie trzeba brać zbyt serio. Dziecko nie potrafi oddzielić faktu niedostatków wiedzy rodzica np. w zakresie rachunku różniczkowego od jego mądrości życia i utożsamia niedobór jednej sfery z niedoborem drugiej. Stąd między innymi problemy z utrzymaniem autorytetu. Z drugiej strony osoby nam obce nieświadomie obdarowane zostają przez dziecko olbrzymim kredytem zaufania, czego – o zgrozo! – sami dorośli nie są najczęściej świadomi. Dla zapewnienia sobie tzw. świętego spokoju po pracowitym dniu często zapędzamy dzieci przed telewizor, nie znajdując niczego złego w oglądaniu przez nich programów, których treści nie znamy. Najczęściej zadowalamy się jedynie pobieżną, gazetową informacją o przeznaczeniu programu dla młodych widzów lub wiadomością, iż film nie jest horrorem. Zachęcam Czytelników do pilnego śledzenia treści podawanych w tzw. programach dla dzieci. Zachęcam do zastanowienia się, ile z tych audycji stanowi element motywujący młodego widza do prowadzenia życia godziwego. Przecież nawet banalne dobranocki są najczęściej niczym innym, jak przemocą w wersji rysunkowej. Zachęcam do rozmowy z dzieckiem na temat obejrzanego programu i posłuchania wniosków, do jakich dochodzą. Zachęcam do przyjrzenia się zachowaniom dzieci; zobaczymy, jak bezkrytycznie powielają przekazane im wzorce.

Winniśmy mieć świadomość, iż sadzając dziecko przed ekranem, otwieramy je na głos ideologii ludzi, którzy opracowali program, a których wcale nie znamy. Gdyby obcy człowiek zapukał do drzwi i zadeklarował chęć zaopiekowania się naszą pociechą np. przez trzy godziny, by zapewnić nam chwilę wypoczynku po pracowitym dniu, przypuszczalnie odszedłby z kwitkiem, nie powierza się bowiem dziecka nieznajomemu. Tymczasem sadzając dziecko przed telewizorem wystawiamy je na oddziaływania grupy ludzi, o których tak naprawdę nic nie wiemy: ani co myślą, ani jakie życie prowadzą, ani komu są podporządkowani, jakimi kryteriami kierują się w życiu. Po prostu obdarzamy zaufaniem instytucję, jaką jest telewizja (a czynimy to głównie przez wzgląd na jej imponującą siłę dostarczyciela wiedzy) i w ramach owego kredytu pozwalamy jej ingerować w proces kształtowania osobowości naszych pociech, najczęściej tego nie kontrolując. A przecież za określonym programem kryją się osoby, którym zlecono określone zadanie. Żaden program nie powstaje w oderwaniu od rzeczywistości, lecz ma służyć przyjętym z góry założeniom. Czy ktokolwiek informował nas o przesłankach ideologicznych takiego lub innego programu, o celach przyświecających jego autorom, starającym się w sobie znany sposób ukształtować społeczeństwo?

Naturalnie, nie może być mowy o powrocie do dawnego modelu życia rodzinno-wspólnotowego. Zbyt głębokie zmiany zaistniały w naszej kulturze. Nie zamierzam też nikogo namawiać do wyrzucenia telewizora z domu. Nie w tym rzecz. Warto jednak wziąć odpowiedzialność za kształtowanie postaw młodego pokolenia i ściślej kontrolować rodzaj dostarczanej wiedzy. Omawiać przedstawiane programy, modyfikować sugerowane wnioski, rozwijać umiejętność samodzielnego myślenia. Prawda, to wymaga poświęcenia czasu, ale nie ma innego sposobu by wychować światłych ludzi. Jeżeli rzeczywisty lub pozorny brak czasu (najczęściej narzekania na jego niedostatek wynikają z braku umiejętności gospodarowania nim i niewłaściwie ustawioną hierarchią wartości) przyjmiemy jako usprawiedliwienie dla osobistych zaniedbań wychowawczych, wówczas nasze dzieci zostaną ukształtowane wedle przeciętnego, prostackiego wzorca kulturowego, stanowiącego owoc manipulacji grup politycznych i ekonomicznych. Zanim więc po raz kolejny warkniemy na dziecko: – Daj mi spokój! Idź obejrzeć telewizję! – zastanówmy się przez chwilę nad charakterem i głębokością dokonanych w świecie przemian i może – zwyczajnie – pójdźmy z dzieckiem na spacer.

3.3. Ochrona

Sprawą ochrony także zajmują się wyspecjalizowane agendy państwa (np. policja). Ongiś należało samemu zapewnić bezpieczeństwo rodzinie. Nikt inny tego nie zrobił. Wymagało to wysiłku, ale uczyło odpowiedzialności i wzmacniało więź z ludźmi, za których nadstawiało się karku. Sukces przynosił nie tylko osobistą satysfakcję, ale podnosił wartość tych, za których ryzykowało się życiem (przecież nikt rozsądny nie podejmuje takiego wyzwania z błahego powodu; uratowanie więc np. kilku staruszków miało sens, a nie liczone było zgodnie z aktualnie obowiązującą w zeświecczonym świecie miarą ludzkiej wartości). Czasem trzeba było solidnie się namęczyć, zanim udało się wypędzić napastnika. Dziś opłaca się wyszkolonych ku temu ludzi. To wygodne, ale rodzi postawy obojętności; bliźni nie jest już wart zachodu, poza tym stosunkowo łatwo można go zastąpić innym, bardziej atrakcyjnym. Nie opłaca się więc ryzykować zdrowiem i życiem dla mało „przydatnych” członków rodziny.

Istotnie zmienił się także charakter prowadzenia działań wojennych. Coraz mniej jest bezpośrednich starć z przeciwnikiem, wymagających spotkania oko w oko. Widok spoconej, wykrzywionej z wysiłku twarzy wroga stał się niemal nieznany. Specjalnością obecnej epoki stało się zabijanie komfortowe, nieomal bez wychodzenia z domu (a raczej bunkra atomowego). Wystarczy nacisnąć przycisk i walka jest wygrana. Potem można za pośrednictwem kamery obejrzeć stosy zgliszcz i zmasakrowane ciała. Wykonawcy hekatomby w Hiroszimie i Nagasaki długo leczyli psychiczne okaleczenia. Bo inną rzeczą jest stanąć z bronią naprzeciw podobnie uzbrojonego wroga i potykać się z nim osobiście, a inną – móc porazić na odległość jego i wielu innych. Wiek dwudziesty przyniósł nie tylko masowość konsumpcji, ale i masowość zabijania. Mord wojenny stał się łatwy. Podczas gdy walka wręcz stwarzała możliwość refleksji, zaprzestania jej, ochłonięcia i niepodejmowania dalszych działań agresywnych wobec innych, to ludobójstwo w błyskawiczny sposób wykreowało zmiany niemożliwe do cofnięcia. Zabijanie i pozbywanie się ciał stało się obiektem opracowań zmierzających do optymalizacji „procesu”; niczym analiza określonej linii technologicznej w fabryce. Zastawiano się, jak udoskonalić działania, by stały się możliwie najbardziej wydajne. Przed „likwidacją” – jak określano mord – człowiek poddawany był zabiegom odczłowieczającym (nakazywano rozbieranie się, obcinano włosy, odbierano protezy i wszelkie rzeczy osobiste). Ułatwiało to oprawcom spoglądanie na jednostki odarte z należnych im atrybutów niczym na prawie nieludzkie zbiorowisko. Widok odrażającej masy łatwiej mógł wzbudzić chęć jej unicestwienia.

Jeszcze przed stupięćdziesięciu laty armie szły do boju wystrojone niczym na bal. Błyszczały stalowe bagnety, lśniły pióra na wysokich czapkach. Białe, zielone, czerwone, niebieskie, żółte kolory uniformów wyraźnie dawały znać: oto idzie wojsko. Formowano szyki i na dźwięk trąbki ruszano na nieprzyjaciela. Nikt się nie czołgał, nie maskował twarzy. I nagle wszystko uległo zmianie. Przepadł gdzieś dawny kodeks honorowy, uznający np. za niegodne prowadzenie działań podczas nocy. Kolorowe, odcinające się od otoczenia mundury zamieniono na khaki, wszelkie zagłębienia terenu zaczęto starannie wykorzystywać dla zorganizowania zasadzek, a strzał w plecy nie stanowi żadnego uchybienia dla czci. Wszystko podporządkowane jest skuteczności działania. Zasady muszą ustąpić pragmatyzmowi.

Piszę o tym nie z sentymentu do dawnych potyczek kirasjerów czy ułanów. Obcy mi jest wszelki zachwyt nad wojskowością. Chcę jedynie podkreślić charakter zmian kulturowych, jakim podlegamy, najczęściej nie zastanawiając się nad tym. Przecież jeszcze nie tak dawno za zalotne spojrzenie na damę groził pojedynek. Dziś jego idea jest równie egzotyczna, jak perspektywa drugiej Japonii, którą nas onegdaj czarowano. Omnia fluunt, omnia mutantur.

3.4. Rozrywka

Rozrywkę znajduje się w kinach, teatrach, dyskotekach, restauracjach, telewizji, a naprawę zdrowia powierza się obcym ludziom w białych fartuchach. Wystarczy nacisnąć przycisk by słuchać muzyki, o ile ma się na to ochotę. Nie dość na tym: mamy do dyspozycji bogatą rozmaitość stylów, które można utrwalać przy pomocy własnego sprzętu i odtwarzać, odtwarzać... Dawniej, jeżeli chciało się posłuchać muzyki, trzeba było albo iść do kościoła, albo do karczmy, albo wykrzesać z siebie trochę inicjatywy i zagrać sobie samemu. Znów potrzebny był pewien wysiłek, aby zaspokoić określoną potrzebę. Obecnie już od dzieciństwa wyrastamy w świecie maksymalnych ułatwień; w odniesieniu do muzyki owocuje to np. zdecydowanym pogorszeniem słuchu u młodzieży (np. w Niemczech 25% młodych ludzi rozkoszujących się muzyką za pośrednictwem walkmenów cierpi z powodu znacznego uszkodzenia słuchu), a w szerszym wymiarze utrwalaniem postawy roszczeniowej (- Mnie się należy... ). Pamiętam „Pingwiny” – sławne lody mej młodości. Czekało się na ich dostawę z utęsknieniem i drżeniem serca. Nie co dzień zjawiały się w sklepie. Nie co dzień też dysponowało się stosowną gotówką (kosztowały 1,5 zł, a duża bułka z makiem – 0,5 zł). Poza tym, kiedy już pojawiły się, nigdy nie było wiadomo, czy wystarczy dla wszystkich w kolejce czy zabraknie; a jeśli tak, to dla kogo? Ile będzie kupował ten gruby pan, stojący przede mną? Zdobyty wśród takich rozterek kawałek kolorowej, zamrożonej wody jawił się niebiańską ambrozją. Dziś znudzone dzieciaki grymaszą przy ladzie chłodniczej, wybierając między dwunastoma rodzajami: – A są migdałowe? Nie ma? Co za dziadostwo...

Dziś nierzadko wielość i dostępność są przyczyną frustracji. Nie musimy organizować rozrywki; wystarczy mieć pieniądze, a odpowiedni fachowcy dostarczą nam zabawy. Kolejny raz zostajemy wyręczeni z konieczności samodzielnego układania sobie życia. Nawet nie czujemy, jak łatwo zaczynamy korzystać z tak wygodnej opcji.

3.5. Medycyna

Czasami życie przynosi smutek i ból; widać zbliżający się kres czyjegoś życia. Zaczyna się robić nieswojo, gdyż w scenariuszu egzystencji nowoczesnego człowieka nie ma miejsca na chorobę lub śmierć. Pośpiesznie oddaje się więc chorego do szpitala, najczęściej nie zwracając uwagi na jego słabnące protesty. – Bo przecież tam będzie miał najlepszą, kwalifikowaną opiekę... (tym stwierdzeniem zwykło się tłumić wyrzuty sumienia i usprawiedliwiać własną niechęć do osobistego sprawowania opieki nad ciężko chorym). Śmierć nie przystaje do obrazu współczesnej cywilizacji. Pęd samochodów, interesów, słów, reklam czyni ją wysoce nieestetyczną, a więc – niechcianą. Zepchnięta na margines pośpiesznego życia przyjmowana jest serdecznie tylko przez przedsiębiorców pogrzebowych.

A przecież jeszcze niedawno odejście bliskiej osoby było zdarzeniem w naturalny sposób wplecionym w funkcjonowanie każdej rodziny. Dziecko uczyło się nie tylko sposobów pielęgnowania starszych, ale i prowadzenia tzw. trudnych rozmów. Unikanie wszelkich nieprzyjemnych aspektów życia stało się dziś jednym z jego wyróżników. To również przejaw egoizmu, gdyż odchodzący człowiek zazwyczaj doskonale zdaje sobie sprawę ze swego stanu. Jeśli jednak nie podejmuje rozmowy na ten temat, czyni to najczęściej wiedziony niechęcią przyczyniania rodzinie dodatkowego bólu. Odniosę się jeszcze do tego zagadnienia w rozdziale poświęconym problematyce nowotworów.

Prawdą jest, iż pewne specjalistyczne zabiegi powinien wykonywać kwalifikowany personel medyczny; prawdą jest jednak, iż olbrzymia większość pozostawianych w szpitalach przewlekle chorych powinna być leczona w domu. Nic nie zastąpi ciepła domowej atmosfery. Wykonywania toalety w łóżku i pielęgnacji może nauczyć się każdy. Żadne zastrzyki ani kroplówki nie są tyle warte, co miłość, jakiej stale może doświadczać pozostający w domu pacjent. Jest szczególną formą obłudy zasłanianie się chęcią przyczynienia choremu zdrowia jako usprawiedliwienia decyzji umieszczenia go w szpitalu, podczas gdy właściwym powodem, chowanym w zakamarkach duszy, bywa zwyczajna niechęć do pobrudzenia sobie rąk lub wysłuchiwania narzekań.

Słowem – życie zostało podzielone na szereg specjalności, z których rzadko która może znaleźć swe spełnienie w domu. Człowiek zostaje więc zeń co rusz wyprowadzany dla zaspokojenia kolejnych potrzeb lub zachcianek. Opuszcza dom bez żalu, coraz mniej bowiem czuje się z nim związany emocjonalnie. Mieszkanie staje się li tylko pewnym rodzajem noclegowni, a zjawiający się w niej wieczorami najbliżsi jawią się czasem bardziej odlegli niż koledzy z pracy.

Skutkiem tego jest między innymi powszechny brak szacunku dla osób starszych. Młodzież nader szybko potrafi opanować metody posługiwania się nowoczesnymi zabawkami przemysłu elektronicznego, uznając to za potwierdzenie własnej mądrości. Widok starszej osoby, podchodzącej z rezerwą do telefonu komórkowego lub aparatu video, śmieszy i wzmaga pewność siebie: – Jestem lepszy. Błąd rozumowania polega w tym wypadku na braku rozróżniania między wiedzą a mądrością oraz przypisaniu tej pierwszej waloru obiektywizmu. Z pewnością dobrze jest wiedzieć... choć nie każdemu wychodzi to na zdrowie. Powierzchowności wiedzy towarzyszy niska jakość, co może nie mieć specjalnego znaczenia np. w przypadku produkcji koszy na śmieci, ale będzie już przyprawiało o dreszcz przerażenia, gdy rozważać osobę budowniczego mostu. Ubocznym, choć nie rzadko spotykanym elementem owej powierzchowności, są zabawne wypowiedzi osób aspirujących do znajomości tematu. Przypominam sobie zaawansowanego wiekiem pacjenta, który z pewnością nieznoszącą sprzeciwu zakomunikował mi pewnego dnia, iż jego bóle brzucha pochodzą z „obsuniętego łożyska...” Pacjentowi przekonanemu o swej wiedzy medycznej trudno czasem wytłumaczyć konieczność przeprowadzenia takiego, a nie innego postępowania; wywierane przezeń presje skłaniają czasem do wykonywania szeregu niepotrzebnych badań czy przepisywania zbędnych medykamentów. To jednak nie jest jeszcze najgorsze. Prawdziwym nieszczęściem jest młody człowiek porównujący wiedzę swoją i swych bliskich; bilans najczęściej wypada niekorzystnie dla rodziców, co skłania młodego człowieka do lekceważenia ich rad, dotyczących życiowej praktyki. A przecież perfekcyjna znajomość obsługi komputera nikogo jeszcze nie uczyniła lepszym człowiekiem; być może – bardziej zaradnym, bezwzględnym, nerwowym, ale nie lepszym. Innego rodzaju wiedzy potrzeba dla nabrania wprawy w prowadzeniu życia godziwego: umiejętności kroczenia przez nie w sposób nie przyczyniający innym bólu. Tej sztuki nie sposób opanować czytając sterty poradników (wszak każdy z nich przedstawia indywidualny punkt widzenia jakiegoś człowieka, o którym de facto nic bliższego nie wiemy; byłoby więc nierozsądnym ufać mu w ciemno). Mądrości życia nabywało się w toku osobistych doświadczeń, czynionych w domu, gdzie życzliwe otoczenie na bieżąco dokonywało weryfikacji postawy, zachowania i gdzie wiadomym było, iż nie podlega się manipulacji.

Prasa i telewizja, a więc środki utrzymujące się z dostarczania (wiedzy), gorliwie podtrzymują przekonanie, jakoby przekaz informacyjny był sam w sobie neutralny światopoglądowo. Tymczasem istnieje wiele danych, dokumentujących liczne możliwości manipulowania informacją dla uzyskania określonych zachowań wręcz w odniesieniu do całych społeczeństw.

Warto np. odwołać się do sytuacji sprzed lat, gdy Stany Zjednoczone doszły do wniosku, iż w ich interesie będzie zaangażowanie się w wojnę somalijską. Wnet telewizja amerykańska pokazała umierające dzieci afrykańskie z wzdętymi brzuszkami, wywołując natychmiastową reakcję społeczeństwa: – Nasi chłopcy powinni zaprowadzić tam porządek i nauczyć dzikusów szacunku dla życia! Minęło niewiele czasu, koło fortuny odwróciło się i sfery biznesu nagle uznały, iż dalsze działania na terenie Somali nie są dochodowe; jak jednak sprawić, by Senat cofnął wydaną niedawno decyzję o wysłaniu wojsk do Afryki? Z pomocą znów przyszły media; tym razem pojawiły się inne obrazki: oto żołnierz amerykański wleczony za nogi przez miejscowych partyzantów... Wstrząśnięta opinia publiczna zareagowała natychmiast: – To skandal, by nasi chłopcy ginęli dla jakichś dzikusów!.. I nikt nie miał już trudności w przeprowadzeniu przez parlament stosownego aktu, nakazującego wojsku powrót do kraju.

Informacją można manipulować w różnoraki sposób, np. zwyczajnie dopuszczając się kłamstwa lub umieszczając ją w niekorzystnym kontekście. Kłamstwa Teilhard’a de Chardin, Louis’a Leakey’a czy dr. Black’a polegające na zatajaniu faktów wykopaliskowych, preparowaniu znalezisk, rozmyślnych fałszywych interpretacjach, wzniosły absurdalny gmach ewolucjonizmu, podnosząc go do rangi powszechnie dziś obowiązującej teorii. Nie tak dawno prasa publikowała szereg artykułów potępiających służbę zdrowia, co do złudzenia przypominało czas nagonki z okresu minionej epoki, gdy fałszywie oskarżono personel karetki pogotowia ratunkowego o pobicie i obrabowanie pacjenta. Dopiero po długim czasie ukazało się sprostowanie, zamieszczone gdzieś na marginesie gazety medycznej. Bo któż by sobie chciał zawracać głowę czyjąś zszarganą opinią, skoro tyle wokół innych, „nośnych” tematów. A poza tym i tak większość zapamiętała, iż w pogotowiu biją.

Specjalnością naszych środków przekazu są np. tendencyjne komunikaty, zawierające prawdziwą treść, lecz w otoczeniu zmieniającym całkowicie jej znaczenie. Przypominam sobie pewną wypowiedź telewizyjną, nadaną podczas głównego wydania magazynu informacyjnego, a rozpoczynającą się od słów: „Izrael złamał porozumienie pokojowe...” Dalsza wypowiedź wyjaśniała co prawda, iż atak wojsk izraelskich podjęty został w odpowiedzi na agresję arabską, ale w świat popłynęła pierwsza, a więc najbardziej zapadająca w ucho wiadomość: to Izrael jest powodem całego zajścia. Tak też zapamięta ową kwestię zdecydowana większość słuchaczy, o czym przekonują badania z zakresu psychologii społecznej.

Inny przykład dotyczy jednego z wydań popularnego Teleexpresu. Młoda, atrakcyjna dziewczyna z niestarannie skrywaną nonszalancją podaje wiadomość o jednym z amerykańskich profesorów, wypowiadających się na temat wielkiej szkodliwości odżywiania się daniami z rodzaju „fast foods”. Dorzucenie lekceważącego krótkiego komentarza wystarcza, by całkowicie zniweczyć pozytywny efekt wspomnianej informacji. Nieznany profesor nie ma szans przedrzeć się ze swą niepopularną prawdą w konfrontacji z dyskredytującą go opinią znanej, przymilnej i ładnej osóbki.

Postępująca degradacja roli rodziny powoduje nie tylko rozluźnienie więzi między domownikami. Wzrastający człowiek uczy się życia wśród rozmaitych specjalistów, którzy zaspokajają jego potrzeby, nabiera zaufania w niezawodność działania systemu monetarnego, jako czynnika umożliwiający spełnienie niemal wszelkich pragnień i zachcianek. Podczas gdy jeszcze obywatel średniowiecza (bez jakiegokolwiek gloryfikowania tej epoki) potrafił dostrzegać działanie Boga i czuł się od Niego zależny, współczesny obywatel świata przywykł radzić sobie samodzielnie. Nie potrzebuje Bożego błogosławieństwa do pracy na roli, gdyż ma nawozy sztuczne. Nie musi prosić o ochronę, gdyż w razie potrzeby wezwie policję. Nie będzie też zanosił modlitw o uzdrowienie chorego dziecka, gdyż są od tego odpowiedni fachmani, którym wystarczy tylko dobrze zapłacić... itd. Bóg został zepchnięty na margines życia, a człowiek osiągnął (naturalnie – w swym mniemaniu) znaczną niezależność, którą ceni i uznaje za wolność od zaściankowości myślenia religijnego. I o ile jeszcze do niedawna uznawano niezbędność Osoby Boga do osiągnięcia najwyższych potrzeb (miłość, wolność, wewnętrzna przemiana), o tyle dziś nawet te dążenia stają się obiektem transakcji, jaką można zawrzeć zapisując się np. na kurs pozytywnego myślenia. Życie w zeświecczonym świecie to życie z Bogiem traktowanym niczym breloczek do pęku kluczy, które trzyma się mocno we własnym ręku; a breloczek? – cóż, w każdej chwili można wymienić na inny, jeżeli się uzna, iż nie spełnia oczekiwań. Jak dalece chybione jest życie z Bogiem zepchniętym na margines – obrazuje nasza codzienność. Pragnienie wolności pozbawionej elementu etycznego i sprowadzenie jej do możliwości dowolnego postępowania, obraca się z wolna przeciwko człowiekowi. Organy ścigania mogą wprawdzie czasami wykryć sprawcę zabójstwa, ale nie potrafią uchronić przed nim ofiary. Służba zdrowia zdoła wprawdzie niekiedy wyleczyć pacjenta, ale nie każdego i nie zawsze, wciąż znajdując upodobanie w przepisywaniu leków z wyraźnym zaniedbywaniem profilaktyki. Życie wśród zdobywanych kolejno urządzeń oszczędzających czas w efekcie ograbia nas z niego, a zatruwanie środowiska opisywane w kategoriach klęski ogólnoświatowej nie wzrusza producentów szeregu trucizn. Mimo to ludzie niechętnie dokonują głębszych przewartościowań i trzymają się utartych dróg postępowania, znajdując w schemacie pewną dozę upragnionego bezpieczeństwa. W tym kontekście poselstwo zdrowia zdaje się mieć szczególną rolę do spełnienia.

Dla Ciekawych

Niemożność zaspokojenia wielu podstawowych potrzeb ludzkich stanowi powód do powtarzających się nieustannie pretensji, kierowanych w stronę Boga. Dlaczego pozwala na głód; dlaczego dopuścił do komór gazowych; dlaczego umierają dzieci; dlaczego ginie w wypadku matka samotnie wychowująca bliźnięta; dlaczego kolejny kataklizm zabija tysiące? Przecież jest rzekomo dobrym Bogiem...

Bóg jest najlepszym, najbardziej czułym tatą. Chwilami trudno w to uwierzyć, ale czy rozsądnym jest kształtowanie opinii na podstawie zmieniającego się nastroju? Jeżeli w pracy dochodzi do konfliktu i szef wypowiada się negatywnie o mnie, a nazajutrz chwali w innej sytuacji i rozsnuwa perspektywy awansu, to czy moja autentyczna wartość chwieje się niczym ocena pryncypała? Nie byłoby słusznym przypisywanie sobie oceny pod wpływem doraźnych, zmiennych nastrojów. Konieczne jest spojrzenie z dystansu, by nie popełnić pomyłki. Spróbujmy więc chłodnym okiem ocenić Boga jako Ojca rodzaju ludzkiego.

– Ale ja chcę i muszę dostać, bo inaczej umrę!

– Zjadłeś już pięć pączków i nie dostaniesz więcej, gdyż mógłbyś zachorować.

– Ale ja muszę!! Na pewno nie zachoruję!!

Fragment dobrze znanych dyskusji kilkulatka z rodzicem. Maluch jest naprawdę przekonany o słuszności swych żądań. Czuje to wszystkimi stęsknionymi za pączkiem kiszkami, a wobec takich doznań argumenty racjonalne wydają się być obliczone na sprawienie mu bólu. Ojciec wie, gdzie leży prawda; ma więc do wyboru: albo pozwolić dziecku na dietetyczne szaleństwo, albo zdecydowanie zabronić. W pierwszym przypadku należy liczyć się z udzieleniem bolesnej nauczki, którą dzieciak prawdopodobnie zapamięta na długo. Druga opcja spowoduje pretensje i żal, być może nawet długo przechowywany w skrytości serca i mogący zaowocować spoglądaniem na ojca niczym na domowego tyrana. Nie sposób podać tu uniwersalnego sposobu postępowania. Czasami trzeba będzie pozwolić dziecku doświadczyć konsekwencji jego uporu; innym razem warto zdecydowanie przeforsować własną decyzję. Kiedy? Przypuszczalnie otrzymałbym Nagrodę Nobla, gdybym zdołał podać uniwersalne rozwiązanie takiego problemu. Życie jest zbyt bogate, by można było opracować złotą regułę nieomylnego postępowania. Z pewnością zachowania restrykcyjne będą stosowane w sytuacjach mogących spowodować zagrożenie życia dziecka. Tych jednak nie jest zbyt wiele. Pozostaje olbrzymi ocean zdarzeń z grupy środka, kiedy trzeba będzie podejmować decyzje. Owszem, można opracować schemat: np. dziecko nigdy nie może zjeść więcej niż trzy pączki na raz. Proszę mi jednak wierzyć (rodzice przyznają mi chyba rację), iż niekiedy warto będzie odstąpić od sztywnych zasad. W jakich przypadkach? Nie potrafię zdefiniować. Nierzadko trzeba będzie zdać się na intuicję i ustąpić w danej sytuacji, by nie stracić czegoś bardziej istotnego.

Bóg jest jedynym [4], bezbłędnym [5] w swym wychowawstwie rodzicem. Właśnie dlatego bywa często nieprzewidywalny. Kiedy trzej młodzi Hebrajczycy zdecydowanie opowiedzieli się przeciwko oddawaniu czci figurom wiedząc, iż stanowisko to równoznaczne jest ze śmiercią, zostali przez Boga w cudowny sposób uratowani. Kiedy jednak z górą sześćset lat potem Jan Chrzciciel – określony przez Pana Jezusa mianem największego z proroków – został wtrącony do więzienia, Chrystus nie ujął się za nim i wybitny mąż Boży został stracony. Można snuć wiele różnych koncepcji usprawiedliwiających Boga. Faktem jednak jest nieprzewidywalność Jego zachowań i bezskuteczność prób zamknięcia ich w schemat. Rzadko które ugrupowanie religijne zdoła obronić się przed próbą określenia warunków odpowiedzi Boga na prośbę. Wymieniane są rozmaite wymogi, których spełnienie ma gwarantować Bożą odpowiedź. Nierzadko obiecuje się wiernym manifestacyjną, Bożą reakcję na ich żarliwe modlitwy, a kiedy nic się nie dzieje, obarcza się winą wyznawców, zarzucając uchybienia w wierze. Trzeba jednak przyznać, że Bóg nie ma obowiązku odpowiadania na człowiecze pragnienia w sposób i w czasie wyznaczanym mu przez ludzi. Może, ale nie musi, bowiem to On wie i widzi lepiej. Nie tylko z racji spoglądania z góry, nie tylko z tytułu przenikliwości spojrzenia, ale nade wszystko z racji znajomości historii i przyszłości. Boga nie sposób niczym zaskoczyć – fakt ten powinien przyczyniać pokoju osobie wierzącej, świadomość bowiem obecności bliskiej Istoty dokładnie wiedzącej o wszystkim „w przód” i „w tył” stanowi gwarancję doskonałej ochrony.

Pewien człowiek wylosował tzw. zieloną kartę, a więc możliwość legalnego podjęcia pracy w USA. Wydawało się, iż los podarował mu najwspanialszy ze swych uśmiechów. Szybko poczynił stosowne przygotowania. A kiedy nadszedł upragniony dzień wyjazdu, wyszedł z domu z godzinnym zapasem, by nic nieprzewidzianego nie zepsuło mu planów. Przy schodzeniu do taksówki pękło mu sznurowadło; wrócił więc do domu i wymienił je. Ponowne wyjście z domu skończyło się upuszczeniem walizki; całą zawartość trzeba było pośpiesznie przeładować do kilku mniejszych toreb. Kiedy szczęśliwie zdołał wyruszyć na lotnisko, taksówka utknęła w korku; a gdy w końcu znalazła się na obwodnicy, kierowca musiał zatrzymać się, by wymienić przebite koło. Licząc już tylko na opóźnienie odlotu, gnał co sił, a dopadając schodów – skręcił stopę. Po chwili mógł już tylko widzieć ulatujące za ocean szczęście. Wieczorem siedział przed telewizorem i wpatrując się beznamiętnie w ekran snuł rozmyślania o krzywdach tego świata i niesprawiedliwości Bożych wyborów; wtem dotarła doń wiadomość: samolot udający się dziś do USA spadł z niewiadomych przyczyn do Atlantyku; jego samolot...

Potrzeba oczu wiary, by dostrzec Boże błogosławieństwa. Naturalnie zaraz ktoś powie: – Wspaniale; Bóg uratował owego nieszczęśnika, ale dlaczego nie ocalił pasażerów owego lotu? Z góry odpowiadam: nie wiem. Ale chcę przypomnieć pewną historię, zapisaną w Biblii, która może być pociechą dla dotkniętych bólem utraty bliskich i żyjących z nieustannie powracającym pytaniem: Dlaczego właśnie on? Dlaczego zginęła tak dobra osoba? Dlaczego odeszło tak kochane dziecko? Dlaczego tylu łajdaków zapełnia ziemię, a odchodzą z niej ludzie wartościowi?

Akcja rozgrywa się pod koniec X wieku p.n.e. po dokonaniu przez Jeroboama rozbicia państwa izraelskiego na Królestwo Północne – Izrael i Królestwo Południowe – Judę. Zachorował syn króla – Abiasz. W tym czasie Bóg objawił prorokowi Achiaszowi smutną wiadomość, którą ten zmuszony był przedstawić matce dziecka. W części dotyczącej losu chłopca brzmiała następująco: „...wstań i idź do swojego domu; gdy dojdziesz do miasta, dziecię umrze. I będzie je opłakiwał cały Izrael, i pochowają je, gdyż jedynie ono z domu Jeroboama zejdzie do grobu, gdyż jedynie u niego z domu Jeroboama znalazło się coś, co podobało się Panu, Bogu izraelskiemu”. [6]

Jakże dziwnymi drogami chodzi Boże wybraństwo, Boże błogosławieństwo. A jednak... Wszechmocny spogląda na los człowieczy z lepszej perspektywy. Widzi nie tylko fragment naszych siedemdziesięciu czy dziewięćdziesięciu lat, wypełniony rozlicznymi utrapieniami i walkami o rzeczy mniej lub bardziej potrzebne. Dostrzega istotę ludzką w perspektywie wieczności, która może, ale nie musi stać się naszym udziałem. Bywa, że dobry start w życie zniweczony zostaje dalszymi, złymi wyborami; człowiek schodzi na manowce i kończy jako etyczny wykolejeniec (choć w opinii otoczenia bywa wychwalany nad innych). Czy wczesna śmierć nie jest elementem chroniącym go przed utratą życia wiecznego? Czy owo biedne dziecko królewskie, mające wzrastać w otoczeniu dworu, którego siłą napędową deprawacji był sam monarcha, nie zostało zachowane od niechybnego zejścia z właściwej drogi? Nie wiemy tego, gdyż Bóg nie wyjawił motywów swej decyzji. Ale podane wyjaśnienie jest prawdopodobne i zgodne z Bożą logiką postępowania. Nadużyciem byłaby próba udowadniania w podobny sposób Bożej interwencji w przypadku każdej śmierci. Powyższy przykład nie może być swoistym panaceum na znaki zapytania niesione przez życie. Nie jest nam dane poznanie wszelkich motywów Bożego działania, ani nawet wiedza dotycząca rodzaju Jego działania w poszczególnych przypadkach. Pozostaje: albo negować Jego istnienie lub opiekuńczość na podstawie niepełnej wiedzy o Jego decyzjach, albo pokora wiary, uznająca miłość Bożą za niekwestionowany atrybut wszelkiego działania Stwórcy i cierpliwe oczekiwanie na czas wyjaśnień. Bóg wyrażający zgodę na ból człowieczy może wydawać się Istotą nader nieatrakcyjną i niegodną zaufania. Kiedy jednak przychodzą podobne myśli, warto rozważyć, czym kierował się Ojciec Niebiański, posyłając swego jedynego Syna na haniebny, tułaczy ziemski los i straszliwą śmierć. Jeśli ktokolwiek zechce uczynić Bogu zarzut bezduszności, niech najpierw spojrzy na Golgotę i spyta sam siebie, czy byłby zdolny do podobnego wyrzeczenia się własnego dziecka dla ratowania ludzi, których znaczna część wcale nie była owym ratunkiem zainteresowana.

Boże powszednie błogosławieństwa

Umiejętność dostrzegania Bożej opieki jest wielkim darem i źródłem radości. Większość skłonna jest przypuszczać, iż zdobywane z trudem środki do życia są ich wyłączną zasługą. Bliższe spojrzenie pozwala jednak inaczej ocenić pracę rąk. Bez wątpienia pianista przebierający mistrzowsko palcami po klawiaturze ma udział w czekającej go owacji. Ale czy jest ona wyłączną jego zasługą? Naturalnie, nie byłoby owego sukcesu, gdyby nie jego wcześniejsza, mozolna praca, gdyby nie przyjazd na koncert, gdyby nie wejście na scenę, i wreszcie – gdyby nie obecna gra. Ale kto sprawił, że człowiek ten zbudził się dziś rano? Mówimy: – Zbudziłem się o szóstej... choć w istocie nie my sami zbudziliśmy siebie; nie mogliśmy stanąć koło łóżka i zawołać: – Wstawaj, Józiu! Już pora... Ktoś zadbał, by włączyły się odpowiednie mechanizmy w mózgu i by ze stanu odpoczynku przeszedł w stan pełnej aktywności. Kto to uczynił? Budzik? Dlaczego więc budzik nie doprowadził do normalnej aktywności wielu innych, którzy nie zbudzili się dzisiejszego ranka? Powie ktoś: normalna czynność elektryczna. Ale kto nad ową normalną aktywnością czuwał? Przecież nie my, gdyż spaliśmy błogo i nic nas nie obchodził stan obwodów elektrycznych tworzących skomplikowaną sieć mózgowia. Jaki elektryk uchronił nas przed kompletną dezintegracją owej finezyjnej struktury? Przecież codziennie pamiętamy, kim jesteśmy, gdzie mieszkamy, co mamy do zrobienia itp. Z trudem tylko można wyobrazić sobie sytuację, w której musielibyśmy każdego dnia uczyć się na nowo podstawowych danych o sobie; życie stałoby się koszmarem. A jednak jak wczoraj, tak i dziś pewna grupa ludzi nie wstaje z łóżek; zawiodły ich automatyczne mechanizmy sterujące; przestali istnieć. Ty możesz cieszyć się życiem i warto pamiętać o owej radości już przy otwarciu oczu, sam bowiem fakt odzyskania świadomości każdego, kolejnego poranka jest najlepszym dowodem Bożej opieki.

Przyjrzyjmy się innemu zagadnieniu. Przywykliśmy narzekać na uciążliwości bieżącej egzystencji. Wciąż dziury w domowym budżecie, rosnące wydatki na utrzymanie, niemożność zaoszczędzenia bodaj niewielkiej gotówki na tzw. czarną godzinę, perspektywa głodowej renty lub emerytury itp. Postarajmy się dokonać pewnego obliczenia. Przyjmijmy, że do licznych comiesięcznych płatności dochodzi ryczałt za powietrze. Tak, za powietrze. Załóżmy, iż Bóg zdecydował się obciążyć nas kwotą jednego grosza za każdy wykorzystany litr powietrza. Człowiek zużywa je w ilości około pół litra na jeden wdech, a że oddycha z średnią częstością 16 razy na minutę, łatwo policzyć, iż potrzebuje około 500 litrów na godzinę (dodając kilka okresowo czynionych głębszych oddechów i nie uwzględniając szybszego oddychania, np. podczas ścigania odjeżdżającego autobusu lub oglądania się za atrakcyjną dziewczyną). Musi więc mieć do dyspozycji 12000 litrów w ciągu doby, co stanowi równowartość 120 złotych. Ilu z nas mogłoby sobie pozwolić na życie, gdyby codziennie trzeba wyłożyć Bogu 120 złotych na samo tylko powietrze? Tymczasem mamy je za darmo, gdyż Bóg jest dobrym Ojcem i najważniejsze dla ludzkiego istnienia potrzeby zaspokoił gratis (słońce, woda, przebaczenie...). Warto – już choćby dla własnego dobra – zacząć zwracać uwagę na podobne zależności, by zaznać pokoju i nie czynić Bogu przykrości zarzutami bez pokrycia. Dość ma innych problemów.

Jakich życzeń Bóg nie spełnia?

Tak więc powodem przypuszczenia, iż Bóg nie realizuje moich oczekiwań, może być nieumiejętność dostrzegania Jego działań. To jednak nie rozwiązuje całości problemu, gdyż pewne prośby nie zostają przez Boga spełnione. Jakie i dlaczego?

Przede wszystkim Bóg nie realizuje pewnych próśb człowieczych, gdyż musiałby wówczas wziąć odpowiedzialność za powstały na świecie bałagan. W słynnym filmie pt. „Sami swoi” słyszymy w pewnej chwili szczególną modlitwę o spuszczenie na Kargula i całe jego kargulowe plemię wszystkich plag egipskich. Prośba zostaje połączona z błagalnym westchnieniem o uwagę przy wymierzaniu przez Stwórcę sprawiedliwości, dla wykluczenia pomyłkowego ukarania rodu Pawlaka. Cała scena jest ucieszna, gdyż doskonale zagrana bawi. Wcale jednak nie byłoby nam do śmiechu, gdyby Bóg rzeczywiście reagował na podobne wezwania i spełniał je. W jednej chwili mielibyśmy zalew mniejszych lub większych konfliktów, przybierających na sile z minuty na minutę, ludzie bowiem powodowani chęcią odwetu traktowaliby Wszechmocnego jako przypisanego sobie dżina do spełniania ich zachcianek. Doprawdy, trudno byłoby nie skorzystać z możliwości dokuczenia sąsiadowi, którego kot systematycznie zanieczyszcza naszą wycieraczkę, lub którego dzieci właśnie rozpoczęły naukę gry na skrzypcach. Bóg zaspokaja nasze potrzeby, ale niekoniecznie zachcianki. Na szczęście nie pozwala sprowokować się i sprowadzić do roli wykonawcy woli człowieka, gdyż w Jego zamierzeniu to człowiek winien być dokładnym wykonawcą Bożych postanowień. Rozpatrzmy banalny przykład: czas letnich urlopów. Wczasowicze oczekują upału, gdy tymczasem rolnicy z utęsknieniem wyglądają deszczu. Jak pogodzić sprzeczność interesów? Albo inne zdarzenie: na boisko wybiegają dwie drużyny. Obie modliły się wcześniej o powodzenie i obie wierzą w moc swych próśb oraz Bożą dla nich przychylność. Jak rozstrzygnąć dylemat? Można przenieść powyższą sytuację w czas wojny i zapytać, co dzieje się, gdy stojące naprzeciw armie zabiegają przed bitwą o poparcie u tego samego Boga? W jakim świetle stawiają Go duszpasterze, zapewniający swych podopiecznych o Jego wsparciu dla ich sprawy. Czy nie zakrawa to na kpiny z Boga?

Nie chciałbym, aby ktokolwiek poczuł się zniechęcony do modlitwy i tracił wiarę w jej sens, a nawet w potrzebę pewnego rodzaju natarczywości. Bóg potrafi i chce spełniać nasze oczekiwania; może to czynić, o ile są one korzystne z Jego punktu widzenia. Nawet drobnostki mogą stanowić treść próśb. Wielokrotnie doświadczałem łaskawości Stwórcy, gdy prosiłem o wodę w kranie, stojąc namydlony pod prysznicem; prawie zawsze terma zapalała się i wystarczało ciepła akurat na dokończenie prania skóry. Ale pewnego razu ciśnienie nie poprawiło się mimo modlitwy i trzeba było stanąć pod zimnym tuszem. Nie było to miłe, ale już po chwili poczułem dobrodziejstwo zabiegu i znów był powód do wdzięczności wobec Boga.

Kolejny powód braku Bożych odpowiedzi wynika z koronnego atrybutu człowieczeństwa, jakim jest wola. Bóg często nie realizuje naszych postulatów, gdyż musiałby ingerować w wolę. Wokół aż roi się od afer korupcyjnych. Często spotykam pacjentów zbulwersowanych kolejnymi malwersacjami, za które muszą płacić maluczcy. Wyobraźmy sobie, że Bóg postanowił położyć kres owym procederom i kiedy kolejny dyrektor banku lub innej, bogatej firmy zdecydował się zarobić np. na upadłości zakładu, wkracza anioł i psuje plany (giną dokumenty, szwankuje sieć komputerowa, niedoszły oszust zostaje zawczasu zdymisjonowany itp.). Przypuszczam, iż taka aktywność Pana Boga zyskałaby uznanie w oczach opinii publicznej. Gdyby tak jeszcze pokrzyżował wojownicze plany niektórym politykom, ukrócił terroryzm arabski, pozaginał lufy pistoletów IRA, ETA... Z pewnością nie zabrakłoby kadry anielskiej do wykonania zadań. Postępując w podobny sposób mógłby ochronić wiele nieszczęsnych żon przed agresją pijanych mężów. Z pozoru więc zdecydowane wejście Boga w bieżący nurt historii, polegające na aktywnym udaremnianiu niecnych poczynań, przyniosłoby poprawę jakości życia. Ale snujmy wątek dalej.

Oto przeciętny użytkownik „Klubowych” lub „Marlboro”. Właśnie ma zaciągnąć się kolejnym śmierdziuchem, gdy zjawia się anioł i delikatnym, aczkolwiek zdecydowanym ruchem wyciąga mu papieros z ust.

– O co chodzi?

– Przepraszam, ale to polecenie z góry. Palenie tytoniu jest szkodliwe. Nie możemy dłużej patrzeć, jak zabija pan samego siebie; to grzech.

– To już nie macie innych spraw do załatwienia na ziemi, tylko rzucanie się na biednego, zmęczonego człowieka, który chce trochę odpocząć po pracy?

– Przykro mi, ale otrzymałem wyraźne wskazówki. Każdy grzech jest szkodliwy.

– A gdzie moja wola? Czy już nie mam prawa sam decydować o sobie? Przecież to Bóg dał mi możliwość podejmowania decyzji i nie słyszałem, by mi ją odebrał!

Jak wyglądałyby deklaracje woli zwykłych ludzi w chwili, gdy Bóg podejmowałby szczególne działania interwencyjne na widok podnoszonych do ust kieliszków, rozpoczynających się słodkich, nieślubnych igraszek? Gdy wytrącałby z rąk trucizny, objawiał głośno planowane w cichości świństewka, czynił niemożliwym erotyczne podboje? Konsekwencja wymagałaby podjęcia walki z każdym grzechem. Nie tylko z tym, który w powszechnej opinii uchodzi za wielkie przewinienie. Nie istnieją bowiem grzechy lekkie i ciężkie (będzie o tym mowa w dalszej części). Można tylko wyobrażać sobie, jak wielki protest podniósłby się z ziemi tego samego dnia, w którym Bóg zacząłby realizować plan zdecydowanego likwidowania zła. Wielu odesłałoby Go do Nieba, domagając się pozostawienia ziemi w spokoju w imię prawa do swobodnego decydowania o sobie. Chcąc przeprowadzić tak dalece restrykcyjny projekt naprawy człowieka, nie mogłoby się więc obyć bez ingerowania w jego wolę, a więc w mózg. Dla Boga nie istnieją wprawdzie trudności techniczne i bez trudu mógłby poczynić stosowne zmiany w naszych sieciach neuronalnych, ale nie czyni tego z zasady, gdyż pragnie mieć przy sobie dzieci, a nie roboty do spełniania poleceń. Tylko istota wolna potrafi wszak odwzajemnić miłość. Mając więc nadzieję na człowiecze opamiętanie się, znosi nasze fanaberie i wciąż cierpliwie przemawia, starając się przedstawić swoją opcję na życie jako bardziej opłacalną, mimo agresywnej kampanii propagandowej roztaczanej przez Jego oponentów.

Zaproponujmy więc rozwiązanie kompromisowe. Niech Bóg szanuje ludzkie decyzje, ale nie pozwala na wystąpienie ich destrukcyjnych konsekwencji. Pozostańmy na chwilę przy owym nieszczęsnym palaczu. Pewnego dnia pojawia się w gabinecie: duszność wysiłkowa, częsty kaszel połączony z odpluwaniem ropnej wydzieliny, okresowo stany podgorączkowe. Przeprowadzone badanie pozwala ustalić istnienie przewlekłego stanu zapalnego oskrzeli. To poważne schorzenie, wiodące do inwalidztwa. Przed pacjentem staje wybór: stworzenie szansy na poprawę stanu zdrowia poprzez porzucenie nałogu i systematyczne leczenie, albo utrzymanie dotychczasowego stylu życia i skazanie się na przedwczesne zejście mimo leczenia. Jeżeli Bóg odebrałby schorzenie bez uciekania się do konieczności rozstania z nałogiem, podkreśliłby nieważność ludzkich decyzji. Innymi słowy: i łajdak, i prawy mogliby oczekiwać podobnego traktowania. Złodzieje oczekiwaliby pozostawienia na wolności, a statystyki ujawniały brak różnic między wątrobami alkoholików i abstynentów. Cukrzycy obżeraliby się pączkami i nie ponosili w związku z tym żadnych negatywnych skutków, a panienki chodzące na randki w zbyt lekkich dessous nie biegałyby nazajutrz co chwila do toalety. Jakże piękne byłoby wówczas życie! Co więcej – Bóg naprawdę może je takim uczynić. Bóg nie zna barier technicznych, uniemożliwiających stworzenie życia według przedstawionego modelu. Możemy jednak porzucić marzenia o bajkowym świecie nieodpowiedzialności; Bóg nie spełni takich oczekiwań, gdyż musiałby zatrzeć różnicę między dobrem a złem. Niestety, zło jest wręcz do bólu konkretne; grzech nie zna litości i płaci swym zwolennikom nie wedle ich upodobania, ale według swego sztywnego cennika: „ zapłatą za grzech jest śmierć...” [7] Gdyby można ominąć ową zależność i stworzyć system pobłażliwego traktowania zła, Chrystus nie musiałby cierpieć; wystarczyłoby łaskawe skinienie Ojcowskiej prawicy i wszystko potoczyłoby się radosnym nurtem życia bez odpowiedzialności i bez konsekwencji. Tylko czy naprawdę chcielibyśmy żyć w świecie, w którym złodziej nie trafiałby za kratki, oszust matrymonialny chodziłby w chwale nienagannej opinii, a pijak cieszyłby się niezmiennie doskonałym zdrowiem i wyśmiewał prowadzących właściwy tryb życia?

Bóg wielokrotnie przestrzegał na kartach Biblii przed zgubnymi konsekwencjami zła; stara się również przywołać człowieka do porządku przez głos sumienia, apel przyjaciół itp. Oczekiwanie likwidowania przezeń samych tylko skutków grzechu byłoby równoznaczne ze spodziewaniem się odwołania własnych ostrzeżeń i ujawnienie trudnej do wyobrażenia niespójności działania. Bóg zaprzeczyłby samemu sobie i stał się Osobą niewiarygodną. Na szczęście nigdy do tego nie dojdzie. Możemy być pewni, iż zgodnie z Jego obietnicą nastanie niebawem czas, kiedy zło przepadnie na zawsze i nigdy się nie odrodzi. Nigdy jednak nie będzie przyzwolenia na istnienie grzechu w jakiejkolwiek postaci ani na niwelowanie efektów jego działania przy braku chęci rozstania się z niecnymi praktykami. Samo życie pokazuje wyraźnie różnicę między światem prawości i obłudy. Bóg stałby się poplecznikiem swego adwersarza, gdyby zdecydował się ową granicę zacierać.

Podsumujmy więc: dotychczasowe rozważania starały się udowodnić, iż Bóg:

– jest dobrym Ojcem, zaspokajającym potrzeby, a nie zachcianki;

– dającym najważniejsze rzeczy każdemu i za darmo;

– opiekującym się nieustannie.

Chyba można bez obawy uznać Go za największego przyjaciela. Czy zawiódł Cię kiedykolwiek?

4. Przemiany świata a medycyna

Obserwowane w świecie przemiany nie pozostają bez wpływu na kształt medycyny. Nie może być zresztą inaczej, gdyż aktywności rozmaitych dziedzin nauki, kultury, techniki, ekonomii, polityki, oddziałują na różne sfery życia niezależnie od naszych życzeń i świadomości. Profesor Kazimierz Ostrowski stwierdza: „Zmiany [w ostatnich 50. latach] w podstawowych naukach medycznych, a w konsekwencji także w praktyce klinicznej, są tak ogromne, że na pytanie, co zmieniło się w naukach medycznych w tym okresie, można lakonicznie odpowiedzieć – wszystko”. [8] Chciałbym odnieść się do niektórych – jak sądzę – najistotniejszych dla medycyny zmian ostatniego stulecia.

4.1. Wiara we własne siły

Wiek dwudziesty ofiarował człowiekowi wiele rozmaitych zabawek. Dzięki nim zaczął przekształcać rzeczywistość wedle własnego uznania, co najczęściej nie wychodziło na zdrowie ani rzeczywistości, ani osadzonemu w niej człowiekowi. Kolejne odkrycia przynosiły poczucie panowania nad światem. Wprowadzenie antybiotyków zdawało się rozwiązywać problem większości chorób. Wkrótce okazało się, że nowa terapia powoduje powstawanie nowych szczepów, jeszcze bardziej zjadliwych. Dziś podnoszą się głosy, podkreślające związki między szeroko stosowanymi antybiotykami a wzrastającą ilością schorzeń alergicznych. [9] Fascynacją lat 60. były odkrycia biochemiczne. Wydawało się, iż lada moment dostarczą uniwersalnego klucza, umożliwiającego nie tylko rozwikłanie każdej patologii, ale i wyjaśnienie zagadki życia. Wkrótce okazało się, iż narzędzia biochemiczne nie przystają do tak delikatnej materii. Zwrócono się w stronę biofizyki, umożliwiającej dokładniejszy wgląd w zakamarki organizmu. I to jednak nie wystarczyło. Dziś na usługach medycyny pozostaje – oprócz wspomnianych wyżej – matematyka, informatyka, technologia, psychologia, a tymczasem pacjent czuje się coraz gorzej; wciąż narzeka się na tzw. dehumanizację medycyny, a rozmaite szarlatanerie spod znaku tzw. medycyny niekonwencjonalnej zbierają smutne żniwo.

Możliwość dokładniejszego wglądu w organizm ludzki sprzyja rozwojowi szczególnego rodzaju buty zawodowej, wynikającej z przeświadczenia o umiejętności znalezienia remedium na każde niedomaganie. Zanika więc pokora – element absolutnie niezbędny do prawidłowego prowadzenia procesu terapeutycznego. Wciąż jeszcze słyszy się buńczuczne, choć wypowiedziane w łagodny sposób stwierdzenia: – Dobrze, że pani z tym do mnie trafiła... Zajmę się tym problemem i wyleczę pana... Muszę panią najpierw postawić na nogi, a potem można myśleć o sanatorium... Mogę pana wyleczyć, ale...

Ale...czy nie warto zastanowić się nad najbardziej podstawową kwestią: co tak naprawdę może uczynić lekarz? Zgoda, mniej lub bardziej udolnie połączy złamane odłamy kostne, ale czy może sprawić zrost? Potrafi usunąć wyrostek robaczkowy, ale czy umie wygoić rany? Wielu pacjentów nadal wierzy, iż świat medyczny potrafi zaaplikować leki przyspieszające gojenie: nie ma takich środków. W przypadku infekcji przepisujemy antybiotyk i – gdy pacjent wraca do zdrowia – uznajemy to za przejaw skuteczności naszego postępowania. (Od razu jednak pojawia się pytanie, dlaczego w innym przypadku ta sama kuracja okazała się nieskuteczna?) Tymczasem większość zakażeń ulega samowyleczeniu, niezależnie od interwencji medycznych. Nie potrafimy zwalczyć nawet prostego kataru. Czasami podajemy środki ułatwiające organizmowi odzyskanie zdrowia, ochraniające go przed skutkami dodatkowych powikłań, ale nie umiemy za organizm wypracować najprostszych procesów naprawczych. W istocie to Bóg leczy człowieka poprzez mechanizmy, jakie wbudował w nasz organizm. Medycyna zaś wciąż zarabia na ludzkiej naiwności i niewiedzy, szermując stwierdzeniami, do których nie ma upoważnienia. Brzmi to niezbyt optymistycznie, a mimo to istnieje powód do radości. Wynika nie tylko z autentycznych sukcesów poznawczych medycyny i zwiększających się możliwości właściwych interwencji, ale z faktu Bożej opieki nad człowiekiem. Istnienie nierozwikłanych dotąd procesów – choćby wymienionego wcześniej zrostu kości lub tworzenia blizny (co w miarę dokładnie potrafimy opisać, ale nie umiemy jeszcze w prawidłowy sposób wytworzyć w ustroju) – świadczy o szczególnej opiece Najwyższego, który nie na darmo przedstawia się na kartach swego Słowa jako lekarz. [10]

Wynikająca ze wzrastającej wiedzy nieuzasadniona wiara we własne siły przyniosła nie tylko poczucie władzy nad ludzkim organizmem, ale zaowocowała przeświadczeniem o możliwościach likwidowania niekorzystnych skutków złego stylu życia bez zmiany jego samego. Wskutek tego coraz częściej spotykamy się ze strony pacjentów z żądaniami ulżenia w cierpieniach, a nawet wyleczenia przy całkowitej bierności zainteresowanego. Przypominam sobie jedną z moich chorych, przybiegającą co pewien czas z bólami brzucha, wzdęciami, wymiotami i gorącą prośbą o ratunek. Przyczyna była prozaiczna: fasolka po bretońsku zakrapiana alkoholem, względnie kapusta z grochem i schabowym kotletem albo żeberka pływające w tłustym sosie. Podobne mieszaniny piorunujące powodowały ataki kolki żółciowej i konieczność podawania zastrzyków. Ulga zwykle następowała szybko, a potem była kolejna rozmowa:

– Tak nie wolno, należy odżywiać się inaczej...

Odpowiedzią było wiecznie powtarzane stwierdzenie o znikomości zjadanych posiłków, o ich postnym wręcz charakterze, o skosztowaniu zaledwie zakazanego owocu. Wiedziałem – również z innych źródeł – o kłamliwości tych usprawiedliwień. Nalegałem więc na przyjęcie zasad zdrowego trybu życia. W końcu któregoś pięknego dnia usłyszałem:

– To moja rzecz, co wkładam do garnka i nikomu nic do tego; a pańska rzecz to zrobić mi zastrzyk, kiedy będzie potrzeba...

Jeszcze do niedawna zalecenia dietetyczne i higieniczne stanowiły stały element porady lekarskiej i były przez pacjentów traktowane serio. Dziś poświęca się im coraz mniej uwagi, gdyż zauroczenie środkami likwidującymi dolegliwości odsunęło na dalszy plan wymóg rezygnacji ze szkodliwych praktyk. Kiedy np. kawa naturalna prowokuje bóle związane z chorobą wrzodową żołądka, większość chorych stara się tak dobrać lekarstwo, by zlikwidowało cierpienie, bez konieczności porzucenia szkodliwego przyzwyczajenia.

Gdy – kiedy indziej – pojawia się nadciśnienie jako skutek nierozwiązanych konfliktów rodzinnych, najłatwiej wziąć tabletkę, zamiast podjąć trud terapii antystresowej.

I jeszcze jedna myśl. Przeżywamy obecnie w medycynie bałwochwalcze wręcz uwielbienie dla technik obrazowych (np. badań ultrasonograficznych, rezonansu magnetycznego itp.). Ich pojawienie się znacznie zmieniło oblicze współczesnej diagnostyki, toteż wielu pacjentów uważa ich orzeczenia za pewniki rozpoznań. Tymczasem w wielu przypadkach badania te mnożą jedynie znaki zapytania. Wyszkolona kadra dumna jest z umiejętności wnikania w głąb organizmu. Co stałoby się jednak z chorymi, gdyby na tydzień zabrakło energii elektrycznej? Gdyby lekarz został zdany jedynie na ręce i słuchawki? Mielibyśmy wówczas ciekawy sprawdzian praktycznych umiejętności sztuki lekarskiej. Przypominam sobie zdarzenie z egzaminu z chirurgii, doskonale obrazujące stopień naszego faktycznego uzależnienia od techniki. Student jednego z państw afrykańskich już od pół godziny męczony jest przez docenta, starającego się wydusić zeń szczątki bodaj elementarnej wiedzy – bezskutecznie. Wreszcie egzaminator, pragnąc odwołać się li tylko do zdrowego rozsądku, pyta:

– Słuchaj, Abdul, jesteś w dżungli; nagle twój kolega spadł z drzewa. Co zrobisz?

– Rentgen...

4.2. Zmiana stosunku lekarz – pacjent

Jeszcze nie tak dawno lekarz był przywoływany do chorego (lub jak kto woli: proszony). Obecnie pacjent przychodzi do miejsca urzędowania lekarza i oczekuje (nierzadko dość długo) na przyjęcie. Bywa, że zostaje zapisany w kolejce lub otrzymuje numerek, który staje się następnie jego hasłem wywoławczym, niemile się kojarząc (i słusznie). Pamiętam pewną rysunkową humoreskę, przedstawiającą dentystę, przyjmującego w jednostce wojskowej. Siedzi rozparty w fotelu stomatologicznym i trzymaną w ręku końcówką wiertarki gmera w otwartych paszczach żołnierzy, którzy przesuwają się przed nim posłusznie w szeregu.

Jesteśmy świadkami zmiany paternalistycznego stosunku do pacjenta na związek partnerski. Z pozoru to doskonała oferta. Cóż bowiem może być wspanialszego od pełnej swobody decyzji, podejmowanej po uwzględnieniu wszelkich „za” i „przeciw” wyrażonych przez fachowca. Podobnie rozumowali konstruktorzy wielkich zmian politycznych, walczący o wprowadzenie w miejsce oligarchii monarchicznych – zasad demokracji. System wypracowywania decyzji w oparciu o głos większości nie jest jednak idealny. Stanowi jedynie zamianę dyktatury mniejszości na dyktaturę większości – fakt niesprawiedliwości pozostaje. Nie dość na tym – nie zawsze vox populi oznaczał podjęcie słusznej decyzji, co można bez trudu wykazać odwołując się choćby do heliocentrycznego systemu kopernikańskiego, odrzuconego ongiś przez przytłaczającą większość.

W medycynie sprawa jest jeszcze bardziej skomplikowana, opinie uczonych bowiem zmieniają się znacznie szybciej niż zdolny jest przypuszczać przeciętny śmiertelnik, a w dodatku w wielu sprawach stwierdza się obecność biegunowo przeciwnych poglądów. Reprezentujący je naukowcy odwołują się do licznych badań, co może budzić zdumienie, gdyż człowiek jest z pozoru istotą spójną pod względem anatomii i fizjologii. Mimo to sam pacjent popada czasem w konsternację, gdy zasięgając w jednej sprawie opinii różnych lekarzy uzyskuje rozmaite wnioski. Cóż, taka już natura tej profesji, iż bardziej przypomina sztukę niż naukę, choć czyni wszystko, by nie skalać się ulotnością tej pierwszej i nie stracić naukowej togi.

Obecnie pacjent zostaje zaproszony do podejmowania decyzji o swym losie. Uczy się spoglądać na lekarza jedynie jak na niezaangażowanego doradcę i wybiera wśród procentów i prawdopodobieństw. Zniknął pewien subtelny stosunek podległości chorego, spoglądającego na personel medyczny z pewną dozą uwielbienia i podporządkowania. Czym owocuje to w praktyce? Np. większą łatwością w przyzwalaniu na podejmowanie przez chorego błędnych decyzji (jeśli stanowczo mu czegoś zabraniać, to pójdzie sobie do innego kolegi). Niektórzy bowiem skłonni są upierać się przy swojej ocenie rzeczywistości nawet w sytuacji oczywistego błędu i np. nie godzą się na zabieg operacyjny, lub wręcz domagają się go. „Według dostępnych danych, 80% spośród 18 milionów zabiegów operacyjnych, wykonywanych co roku w Stanach Zjednoczonych, to zabiegi dobrowolne, niekonieczne z punktu widzenia medycznego (...) Co więcej, ocenia się, że co najmniej w jednej trzeciej takich sytuacji u pacjentów stwierdza się istotne przeciwwskazania do wykonania operacji. (...) według badań przeprowadzonych przez American College of Surgeons (Amerykańskie Towarzystwo Chirurgów), w rezultacie niekoniecznych operacji jeden na 200 pacjentów umiera, a u blisko połowy występują mniej lub bardziej groźne powikłania śród- i pooperacyjne. Wspomniane profesjonalne organizacje oceniają, że co najmniej jednej trzeciej zgonów można uniknąć. Odnosząc to do liczby dobrowolnie przeprowadzonych operacji chirurgicznych w USA, w ciągu roku stanowi to około 36 tys. niepotrzebnych, poważnych powikłań i 24 tys. możliwych do uniknięcia zgonów, z których 78% jest bezpośrednim następstwem błędów popełnionych przez chirurgów. (...) Np. tonsillektomia, prosty zabieg usunięcia migdałków podniebiennych, uważany za jeden z najbardziej bezpiecznych, doprowadza do co najmniej 1 zgonu na 5 tys. zabiegów. W USA przeprowadza się rocznie 724 tys. tego typu zabiegów, w rezultacie których ginie co najmniej 150 osób – w zdecydowanej większości dzieci. Niektórzy eksperci uważają, że 70% tych ingerencji nie daje żadnej lub tylko małą korzyść pacjentom. To może znaczyć, jeżeli te przypuszczenia są słuszne, że około 100 dzieci rocznie umiera tam zupełnie niepotrzebnie, jedynie w rezultacie zbędnego wycięcia migdałków”. [11]

Dawniej wystarczyła siła autorytetu, by wywrzeć presję na chorego i skłonić go do podjęcia optymalnej decyzji. Dziś, dopuszczenie go w roli kompetentnego arbitra, często staje się powodem krzywdy. Świadom jestem znacznego uproszczenia tematu, przedstawionego w tak lapidarny sposób, ale nie zamierzam omawiać problemu pomyłek lekarskich, przypadków większego wyczucia własnej choroby przez pacjenta itp. Zarówno w minionym systemie, jak i w obecnym, pacjent zawsze mógł nie wyrazić zgody na zaproponowane metody leczenia lub badania diagnostyczne. Dziś jednak przychodzi mu płacić za większą swobodę niewspółmiernie wyższą cenę.

Wspominam często pewną pacjentkę, która – gdy poznaliśmy się przed laty – była już po osiemdziesiątce, podczas gdy ja byłem w pobliżu czterdziestki. Odwiedzałem ją często i chyba oboje lubiliśmy nasze towarzystwo, choć nie mogłem jej w niczym pomóc: ani w gnębiącym ją poczuciu osamotnienia, ani w nękających ją napadach zawrotów głowy, ani w tęsknocie za światem, który przeminął i nie wróci. Przez długi czas byłem przekonany o bezsensowności mych wizyt, toteż ze zdumieniem usłyszałem któregoś dnia, że jestem w jej oczach jak ojciec! Nie oznaczało to wcale zgody na wszelkie propozycje leczenia; starannie potrafiła wybrać te, które jej odpowiadały, wszakże liczyła się z moim zdaniem i co pewien czas nie omieszkała dać mi do zrozumienia, jak bardzo je ceni. Dziś żal mi, że nie ma już ani małej babci, ani jej małego domku...

Koncepcja współczesnego lekarza rodzinnego (tworzona na bezkrytycznie ściąganych z Zachodu wzorach) ma w założeniach spełnić zadania domowego przyjaciela – doradcy medycznego. Próżne nadzieje. Przede wszystkim dlatego, iż wadliwy jest system szkolenia kadr. Krótki okres staży szpitalnych nie zastąpi systematycznego kontaktu lekarza terenowego z oddziałem. Możliwość obserwowania pacjenta w domu, a następnie weryfikacji swych spostrzeżeń w ramach pracy szpitalnej, stanowi nieocenioną, niemożliwą do zastąpienia w inny sposób wartość. Uważam za krzywdę dla lekarzy i ich podopiecznych zamknięcie drogi do codziennego kontaktu z pacjentem leczonym w szpitalu. Obecnie funkcjonuje jeszcze kadra lekarzy wychowanych w dawnych warunkach, kiedy po kilku porannych godzinach spędzonych w szpitalu wędrowało się do przychodni. Dawało to dobre przygotowanie praktyczne. Obecnie młody adept medycyny rodzinnej zbyt szybko rzucany jest na głęboką wodę przymusowej samodzielności, wskutek czego albo będzie eksperymentował na swych podopiecznych, albo za często przekazywał ich pod opiekę konsultantów, niepotrzebnie narażając chorego na dodatkowe uciążliwości. Faktem jest, iż skierowania do tych ostatnich niektórzy z upodobaniem wymuszają wręcz na lekarzach. Zdobywają coraz więcej informacji, porównują je, nierzadko zasięgają dodatkowych opinii u osób niemających uprawnień medycznych, a w końcu wracają do lekarza podstawowej opieki i pytają, co mają zrobić. Dawniej wystarczyła prosta rada, gdyż domowy doktor darzony był zaufaniem. Dziś, kiedy wszystko oceniane jest z perspektywy prawdopodobieństwa, pozostaje wahanie między jedną a drugą obawą. Trudno jest bowiem podjąć decyzję, gdy doradca zmienił atrybut autorytetu na przyodziewek żonglera procentami, a w miejsce zaufania wkrada się niedowierzanie. Źle czuje się wtedy i pacjent, i lekarz.

4.3. Spadek popularności prawdy

Było to zimą roku 1987. Podczas wykładu, jaki miałem przyjemność wygłosić w Gdańsku, odniosłem się z punktu widzenia medycznego do ideologii, zaprezentowanej przez Raymond’a Moody’ego w słynnej na owe czasy książce: „Życie po życiu”. Sala była wypełniona. W pewnej chwili podniósł się jeden z uczestników i zawołał:

– No to co z tego, że to bajka; a niech to będzie i bajka, byle ładna!

Do dziś pamiętam ten głos; krzyk biednego, przestraszonego rzeczywistością człowieka. Głos szalenie istotny, gdyż odzwierciedlający pewien aspekt przemian o bodaj czy nie najważniejszym znaczeniu. Wiek XIX przeniknięty był pragnieniem poznania. Jeszcze pierwsza połowa XX wieku tchnęła podobnym duchem, lecz wkrótce świat dokonał wolty, przenosząc uwielbienie z wiedzy i jej zdobywców na dostarczycieli rozrywki. Skutki są opłakane: oto czołowy przedstawiciel państwa spotyka się z będącym na bakier z prawem pięściarzem, gdy tymczasem głodujące pielęgniarki nie uzyskują audiencji. Wystarczy by transmisja z meczu przedłużyła się, a już z programu telewizyjnego wypada wartościowa audycja. Oto czarnoskóry zawodnik kilka razy kopnie udanie piłkę, a już prezydent spieszy nadać mu obywatelstwo polskie, na które od dawna oczekuje bezskutecznie np. szereg rodzin z Kazachstanu. Panem et circenses! (Chleba i igrzysk!) – echo nieskomplikowanych, dawnych wymogów ludu rzymskiego wkracza we współczesność, sprowadzając się do systemu zasiłków i telewizji. Ludzie są zmęczeni rzeczywistością i coraz chętniej uciekają w świat fikcji. Można to zrozumieć – realia życia nie są zachęcające; ale podobne zachowania przypominają małe dziecko, chowające twarz w dłoniach i uważające się przez to za niewidoczne. Można zrozumieć ból istnienia, ale nie sposób przed nim uciec. Trzeba stawić mu czoła, jeśli życie ma mieć jakikolwiek sens.

Niechęć do zajmowania się niewygodami prawdy przyjęła się również w medycynie. Rozczarowanie do nadziei, może zbyt pochopnie składanych przez niektórych przedstawicieli nauki, zauroczonych dokonywanymi odkryciami, skłoniło część pacjentów i lekarzy do poszukiwania tzw. alternatywnych metod leczenia. Utworzono pojęcia medycyny naturalnej, niekonwencjonalnej, ludowej. Nazewnictwo nie jest tu najważniejsze. Istota tkwi w uznaniu praktyk, od których odcina się medycyna opierająca swe działania na faktach. Otwarto więc szeroko wrota dla rozmaitych irydo, uryno-, bioenergoterapii i innych dziedzin, które bliżej omówię w dalszej części. Świat medyczny odpowiedział na potrzeby ludu i zaczął organizować szkolenia dotyczące np. akupunktury, homeopatii, choć irracjonalność założeń teoretycznych wspomnianych metod pozostaje wciąż aktualna. Liczy się jednak przede wszystkim efekt – uzdrowienie lub bodaj wrażenie uzdrowienia. Czy jednak zdrowie winno się osiągać za wszelką cenę? Czy dla utrzymania przy sobie pacjentów należy wyrzec się dotychczas wyznawanych wartości medycznych, zamieniając je na znachorskie, efekciarskie metody? Profesor Antoni Horst pisze: „Analizując wręcz nieprawdopodobny rozwój nauk medycznych (...) nie sposób (...) nie poruszyć wręcz odwrotnego kierunku, tzn. cofania się nauk medycznych do medycyny naturalnej, stanowiącej zaprzeczenie postępu. (...) Współczesne znachorstwo jest już bardziej oświecone i szerzy się w gabinetach medycyny pierwotnej, oferującej swoje usługi pod postacią różnych zabiegów (masaże, nastawianie kręgów itp.) lub stosowania leków sporządzanych z ziół leczniczych, często zresztą niewiadomego pochodzenia, aż do picia własnego moczu. (...) Do arsenału terapii znachorskich można zaliczyć praktyki zaczerpnięte z medycyny ludów pierwotnych, inaczej z medycyny ludowej. Wśród szeroko stosowanych należy wymienić akupunkturę.(...) Powstaje pytanie, skąd i dlaczego mimo tak wspaniałego rozwoju współczesnych nauk medycznych jednocześnie szerzą się skrajnie nienaukowe poglądy. W pewnym sensie można za to winić właśnie postęp w naukach medycznych, które stając się bardziej instrumentalnymi, coraz dalej odsuwają chorego od osobistego kontaktu z lekarzem”. [12]

Bez obawy dodać można jeszcze do przyczyn tego stanu rzeczy fascynację specjalistyką. Słowo „specjalista” dla wielu stanowi magiczne zaklęcie, gwarantujące ponoć powodzenie kuracji. Tymczasem mnogość konsultacji specjalistycznych wcale nie musi przekładać się na lepsze poznanie istoty dolegliwości. Najczęściej dopiero całościowe spojrzenie na problem pozwala go właściwie nazwać i ustalić metodę postępowania. Profesor Kornel Gibiński stwierdza: „Trudno nie dostrzec faktu, że społeczeństwo (teraz „health consumers”), gdy nauki medyczne triumfują swymi osiągnięciami, przybiera negatywne postawy otwierające drogę irydodiagnostyce, gdy nasze pracownie wyposażone są w niezwykle precyzyjną aparaturę diagnostyczną, oraz urynoterapii, gdy nasze apteki przepełnione są (nadmiarem) leków o precyzyjnym molekularnym działaniu, otwierając drogę chiromancji, metafizyce, astrologii, talizmanom, medytacjom i zbiorowym seansom”. [13]

Dla Ciekawych

Proces postępującego zaniku zainteresowania prawdą wiary ma korzenie sięgające daleko, bo aż w mroki średniowiecza. Splamione krwią męczenników, pragnących powrotu do biblijnych praktyk, wynaturzeniem krucjat przeciw „niewiernym”, pogromami Żydów, może jednak wykazać się pewną szczególną, dodatnią cechą: jest ostatnią epoką, w której życie przeciętnego człowieka przepojone jest Bogiem i Jego sprawami; w której nie istnieje tragiczne późniejsze rozgraniczenie między sacrum a profanum. Bóg zaangażowany zostaje – przynajmniej od strony formalnej – we wszelkie ludzkie poczynania i jest to zachowanie normalne. Człowiek tamtego czasu nie zna rutynowego dziś rozgraniczenia między sprawami religijnymi a świeckimi, gdyż cała doczesność istnieje z łaski Bożej, a więc nierozerwalnie czerpie z Boga, z Niego wynika i do Niego dąży. Jak pisze Johan Huizinga: „Życie średniowiecznego świata we wszystkich swoich związkach przeniknięte jest, ba, nawet przesycone wyobrażeniami religijnymi. Nie ma takiej sprawy ani takiej akcji, która nie pozostawałaby w stałym związku z Chrystusem i z wiarą. Wszelkie kwestie ujmowane są z punktu widzenia religii; stoimy wobec faktu zupełnie niezwykłego rozprzestrzenienia się najgorętszej wiary. Ale w takiej zgęszczonej atmosferze nie może przecież trwać nieustannie napięcie religijne, nie zawsze może dokonywać się rzeczywista transcendencja, wykraczanie poza to, co dzieje się hic et nunc. Jeśli zaś napięcie ulega rozluźnieniu, to wówczas wszystko, co przeznaczone było dla rozbudzenia świadomości spraw bożych, kostnieje w zastraszającą codzienność...Jeśli będziemy abstrahować od stopnia żarliwości uczuć religijnych, a zajmiemy się samą tylko formą, to w pobożności późnego średniowiecza dostrzeżemy po prostu wiele zwyrodnień życia religijnego (z zastrzeżeniem, że tej oceny nie formułuje się tu ze stanowiska protestanckiej dogmatyki). W Kościele zwiększyła się ilość takich zwyczajów i pojęć, które nawet niezależnie od przemian jakościowych, jakie się z nimi wiązały, napełniały przerażeniem poważnych teologów. Reformatorski duch XV stulecia kierował ostrze swego ataku nie tyle nawet przeciwko laickiemu czy zabobonnemu charakterowi wszystkich tych nowości, ile raczej przeciwko samemu faktowi przeładowania wiary formalistyką. Ustawicznie bowiem mnożyły się oznaki ciągłej gotowości łaski bożej; wokół sakramentów rozkwitały przeróżne błogosławieństwa; od relikwii prosta droga doprowadziła do amuletów; siła modłów skostniała w modlitwach różańcowych, galerii świętych przybywało coraz więcej barw i życia. A jeśli nawet teologia obstawała przy zachowaniu wyraźnej różnicy między sakramentami i sakramentaliami, to czyż istniał jakikolwiek środek, którym można byłoby powstrzymać lud od opierania całej wiary i nadziei na magii i na pstrokaciźnie ceremoniału?” [14]

Owe istotne trudności w opanowaniu wzbierających form ludowej pobożności, często daleko wykraczającej w sferę pogaństwa, pochodziły nie tyle z niemożności faktycznego przeciwstawienia się im przez nieliczną klasę dobrze wykształconych teologów, co z wcześniejszego pozbawienia wiernych dostępu do Pisma Świętego. Uzurpowanie sobie przez urząd nauczycielski kościoła rzymskiego jedynie słusznej wykładni Słowa Bożego, a następnie zakaz dokonywania przekładów na języki narodowe i zakaz studiowania, a nawet posiadania Biblii bez zgodny władz zwierzchnich doprowadziły do tragicznego wprost analfabetyzmu teologicznego i panicznego lęku przed Bogiem. Zjawiska te były po trosze korzystne, gdyż zapewniały stałe źródło dochodów; przestraszony lud gotów był poświęcić wiele dla ratowania własnej skóry i wydostania dusz bliskich, rzekomo cierpiących w czyśćcu. Ale czy można całe życie trwać w lęku? Pojawia się naturalna potrzeba rozładowania napięcia. Można to osiągnąć albo przez jeszcze większą uległość czynnikom lękotwórczym (ale jak ulegać jeszcze bardziej, skoro wszystkie aspekty życia zostały już podporządkowane wymogom kościoła), albo przez zanegowanie ich siły. Odrodzenie przynosi reakcję na lęk poprzedniej epoki. Człowiek odwraca się od Boga, który – wedle klerykalnego obrazu – był przyczyną jego nieustannego napięcia. Pragnie życia wolnego, życia pełnego przyziemnych uciech i nieskrępowanych myśli; korzystania z zamorskich bogactw i zaglądania w rozliczne tabu (np. do wnętrza ludzkiego ciała lub w zakamarki kosmosu). Odsunięcie się od Boga wynikało więc nie z Jego niespełnionych obietnic lub zawiedzionej przyjaźni, ale z fatalnego obrazu Jego charakteru, jaki prezentowały sfery kościelne na swój własny, przyziemny użytek. Uruchomiony został proces separacji sacrum od profanum i raz dokonana zmiana wrosła w umysłowość człowieka tak dalece, iż dzisiaj niemożliwym jest zaproponowanie systemu sprawowania władzy bez bodaj czysto deklaratywnego uszanowania zasad tolerancji i rozdziału spraw kościelnych i państwowych.

Rodzący się materializm oferował złudę szczęścia. Przyjemność płynąca z posiadania została utożsamiona ze szczęściem, choć wcale go nie przynosiła. Wciąż trudno zrozumieć to kolejnym pokoleniom; choć powtarzają babcine powiedzenie: – Pieniądze szczęścia nie dają – odczuwają coś wręcz przeciwnego. – Niech bym tylko wygrał... choć raz. Wtedy mógłbym spokojnie odetchnąć i nie przejmować się przyszłością. Złudzenie. Swego czasu nadarzyła się doskonała sposobność zilustrowania przedstawianego problemu na domowy użytek. Właśnie kupiłem moim chłopcom kolejny numer „Zwierzaków”, do którego dołączona była maseczka karnawałowa. Po przyjściu do domu – radość: tata wrócił z pracy. Po chwili radość jeszcze większa: nowy numer ulubionego pisemka. A zaraz potem eksplozja: jaka wspaniała maseczka! I naraz – problem. Ich dwóch, a maseczka jedna. Co zrobić? Starszy natychmiast wpadł na pomysł: zrobi bratu taką samą. Prawda, ma zdolności plastyczne, ale...chyba dobrze rozumiemy zastrzeżenia; nawet nie musimy głośno o nich mówić. Młodszy też nie wyjaśniał, lecz zdecydowanie odmówił: on także ma prawo do maseczki. Nie minął kwadrans, a z poprzednich radości nie pozostały nawet okruchy; płacz, żal, poczucie krzywdy. Jedna maseczka i dwie krzywdy. Wówczas nadeszła chwila na umoralniające przemówienie. – Spójrzcie tylko, powiedziałem, kiedy mnie nie było w domu, humor wam dopisywał; gdy przyszedłem – płaczecie. Czy mam przez to rozumieć, że jesteście bardziej zadowoleni, gdy przebywam poza domem? Nie podjęli tak prostackiego wywodu. Ciągnąłem więc dalej: – Wyobraźcie sobie, że nie kupiłbym „Zwierzaków”. Ot, wróciłbym do domu zwyczajnie, jak co dnia. Bylibyście wówczas zadowoleni, może poszlibyśmy na spacer albo zagrali w domino i nikt nie musiałby cierpieć. Tymczasem pojawił się przedmiot – niewielka maseczka – i zdawać by się mogło, że jest powodem do radości, gdyż wzbogaca nasz stan posiadania, a tymczasem rzecz ta zrujnowała całą poprzednią radość. Naturalnie, nie zrobił tego ów przedmiot, ale my sami, nadając mu niepotrzebnie zbyt wysoką wartość. Uczyniliśmy to wprost odruchowo, powodowani chęcią gromadzenia dóbr. Wprawdzie dostarczają nam chwilowych radości, ale w rzeczywistości więcej burzą niż budują, gdyż „nie od obfitości dóbr zależy czyjeś życie” [15], „ a ci, którzy chcą być bogaci, wpadają w pokuszenie i w sidła, i w liczne bezsensowne i szkodliwe pożądliwości, które pogrążają ludzi w zgubę i zatracenie. Albowiem korzeniem wszelkiego zła jest miłość pieniędzy...” [16]

Byłoby jednak niesprawiedliwe obarczenie epoki nowożytnej odpowiedzialnością za narodziny materializmu i idącego w ślad za nim zeświecczenia. Ich początki sięgają o wiele dawniejszych czasów. Zachęcam do przestudiowania czwartego i piątego rozdziału I Księgi Mojżeszowej (Księgi Rodzaju). Znajdujemy tam opisy życia potomków Kaina i potomków Seta. Sposób przedstawienia ich różni się istotnie i wiele mówi o charakterach tych ludzi. Rodowód kainitów skrzy się wszelkimi kolorami życia: budują miasta, rozwijają rzemiosło, sztukę, dbają o rodziny i nic w tym złego. Ale dzieje się zarazem coś tragicznego, co kształtuje ich mentalność w sposób, jakiego chyba nie planowali. Oto wypowiedź Lamecha, piątego potomka Kaina: „Męża gotów jestem zabić, jeśli mnie zrani, a chłopca, jeśli mi zrobi siniec”. [17] Zdumiewa niewspółmierność zemsty w stosunku do doznanej krzywdy. Analogia do współczesności nasuwa się sama. Agresja popycha ludzi do wulgarności tam, gdzie wystarczyłoby wzruszenie ramion; do przemocy, gdzie opamiętanie można uzyskać zwróceniem uwagi; do zabójstwa zamiast krzyku rozpaczy lub gniewu. Dlaczego ludzkość znikczemniała?

Niedawna tragedia utraty raju musiała być żywa w świadomości tamtego pokolenia. Istniało przecież jeszcze samo miejsce, które musieli opuścić pierwsi rodzice. Można było podejść do bram lub spojrzeć z daleka na opuszczoną enklawę szczęśliwości. Żal z pewnością dawał się duszy we znaki. Istniała jednak nadzieja. Bóg przedstawił ją prosto a zarazem dobitnie; oto ginący baranek – symbol obiecanego Baranka – Syna Bożego – miał odtąd przypominać zagubionym dzieciom Boga o niezawodnym ratunku. W Jego przelanej krwi kryje się moc przebaczenia, wewnętrznej przemiany i gwarancja życia wiecznego po zmartwychwstaniu. Tuż przed opuszczeniem Edenu Adam i Ewa zostali przyodziani w skóry – musiało więc zginąć zwierzę. Była to pierwsza z tysięcy ofiar, jakie odtąd mieli składać ludzie, by nie zapomnieć o Bożej miłości, składającej prawdziwą, skuteczną ofiarę. Bóg sam ubrał pierwszą parę, aby jeszcze mocniej zaznaczyć niemożność samodzielnego zdobycia przez człowieka właściwej szaty, czyli charakteru stosownego do wymogów Królestwa Bożego (naturalnie problemem nie była faktyczna nagość ciała, które Stwórca znał w każdym szczególe, a któremu dopiero grzech przydał cech naganności i nakazał ukrycie; próba dokonania tego za pomocą szybko kurczących się liści figowych była żałosnym nieporozumieniem i typowym zachowaniem lękowym). Rzecz jasna nie chodziło o odpowiedni krój garnituru, ale o właściwy charakter człowieka. Ponieważ każdy potomek Adama przychodzić będzie z wrodzonymi skłonnościami do zła, koniecznym jest zaakceptowanie oferty Bożego przebaczenia i przemiany. Tego przekształcenia nikt nie zdoła samodzielnie wypracować; zmiana natury musi zostać dokonana od wewnątrz. Zewnętrzne przejawy pobożności nie zawsze pokrywają się z rzeczywistym stanem duszy, wszelako po dokonanej przemianie uczynki miłosierdzia wynikać będą z miłości do bliźniego, a nie np. ze skrywanego poczucia wyższości lub wzgardy. Tak więc przyjęcie skóry baranka zapewniało moralne bezpieczeństwo i było świadectwem zaakceptowania Bożej propozycji.

Mija czas. Ludzie rodzą się, wzrastają, opowiadają o przeszłości, snują plany. Możemy jedynie domyślać się, jak wielu przykrych słów wysłuchał Adam od swych dzieci, którym nie udawało się zrealizować rozmaitych planów: – To przez ciebie; gdyby nie twój grzech, moglibyśmy żyć w raju i nie musiałbym teraz borykać się z tyloma problemami...

– Gdybym to ja był na twoim miejscu, nigdy nie pozwoliłbym się skusić tak prostacką propozycją... Obiecany Zbawiciel nie nadchodzi. Ludzie zaczynają się niecierpliwić, wątpić. Adam wciąż i wciąż powtarza kolejnym wnukom i prawnukom opowieść o utraconym szczęściu, obecnym trudzie pielgrzymki i obietnicy, która nie może zawieść, gdyż sam kochający Bóg jest jej gwarantem: przyjdzie ratunek dla człowieka. Przyjdzie z Nieba. Nikt nie zdoła uratować się sam. Nikt bez Boga nie zdoła stać się wystarczająco dobrym, by dobrze czuć się w wieczności razem z Nim. Ludzie słuchają, kiwają głowami i...jedni wierzą, a inni zaczynają układać sobie życie po swojemu; bo przecież jest jedno, a co będzie potem – któż zaręczy? A poza tym – to Adam zgrzeszył; my niczym nie zawiniliśmy. Dlaczego więc mamy odczuwać jakiekolwiek wyrzuty sumienia bądź też czynić pokutne gesty? To nie nasza sprawa.

Wszelkie próby wyjścia z przygnębienia po utracie raju koncentrują się w dwóch głównych nurtach: jedni próbują znaleźć rozwiązanie na drodze „do” Boga, podczas gdy inni stają się niezainteresowani poznawaniem rzeczywistych Bożych wymogów i tworzą wyobrażenia religijne zgodne z własnymi potrzebami; to droga pozornie religijna, ale wiodąca „od” Boga. Trudno jest dociec powodów, skłaniających przedstawicieli drugiej grupy do zajmowania takiej postawy. Czy doszły tu do głosu jakieś skrywane pretensje, związane z niemożnością przebywania w raju – traktowanie go w kategoriach niesłusznie zabranej należności; czy odezwały się echa zaszczepionego buntu wobec nakazów Wszechmocnego; czy pojawiła się oziębłość religijna na tle utraty wiary w Bożą miłość – nie wiemy. Bezspornym jednak pozostaje, iż Bóg złożył najbardziej przejmującą gwarancję niezmienności swego uczucia do człowieka właśnie w obrazie ginącego baranka.

Kiedy czyta się historię tragicznego bratobójstwa dokonanego na Ablu, pojawia się cicha pretensja wobec Boga: dlaczego nie przyjął darów składanych przez Kaina? Wypracował człowiek, co zdołał i przyniósł Bogu w ofierze. Cóż w tym złego? Dlaczego faworytem stał się Abel? Istota jak zwykle tkwi w nader ważkich szczegółach. Od chwili opuszczenia raju, ludzie mieli składać ofiary li tylko dla zadokumentowania wiary w nadejście obiecanego Ratunku – Mesjasza, który miał złożyć jedyną, wystarczającą do zbawienia wszystkich ofiarę. Jej przedstawieniem było ginące stworzenie (najczęściej baranek lub kozioł). Kain składa na ołtarzu owoc swej pracy – płody rolne; gdy tymczasem jego przyszłość zagwarantowana jest pracą Boga. Abel rozumiał ową subtelną zależność i z pokorą uznał konieczność uzgodnienia wewnętrznej wiary z jej zewnętrznym liturgicznym wyrazem. Dlatego jego ofiarę stanowiło żywe stworzenie. W Kainie tymczasem narodził się duch buntu, który do dziś daje o sobie znać tragicznym wynaturzeniem obrazu Bożej miłości, jaki spotyka się w każdej religii pogańskiej. Wiara niepoddająca w wątpliwość absolutnego uzależnienia człowieka od miłości Bożej wie, iż:

– tak naprawdę, to ja potrzebuję ofiary ze strony Boga

– tak naprawdę, to Bóg złożył ofiarę ze swego Syna

– tak naprawdę uczynił to z miłości do mnie, a nie dlatego, że w jakikolwiek sposób na to zasłużyłem;

natomiast wszelkie pogańskie wyznania odwracają tę zależność i starają się:

– wmawiać wiernym, iż Bóg potrzebuje ich ofiar

– same składać ofiarę, która rzekomo ma moc przebaczyć winy

– wmawiać wiernym, iż dopiero ich ofiara umożliwia im akceptację w oczach Bożych.

Zestawiając powyższe dostrzegamy, jak różnych odpowiedzi udziela poganin i osoba wierząca Bogu w sprawach decydujących o zbawieniu:

POGANIN

WIERZĄCY BOGU

Kto składa ofiarę?

ja

Bóg

Dlaczego składa?

aby zasłużyć na Bożą miłość

ponieważ wie, że Bóg go kocha

Kto potrzebuje ofiary?

Bóg

ja

Postawa Kaina świadczy więc o wypaczeniu obrazu Boga i wynikającego stąd lekceważeniu Jego zaleceń. Następne pokolenia także poszły drogą koncentrowania uwagi na przyziemnościach tego świata i wyznaczaniu Bogu roli dodatku do życia. Zanegowanie doskonałości miłości Bożej zaowocowało utratą zainteresowania Nim i odejściem w stronę spraw codzienności.

Na szczęście Biblia opisuje również innych ludzi. I od razu trzeba przyznać, że ich charakterystyka nieomal poraża monotonią w porównaniu z wyczynami potomków Kaina. Urodził się, żył, wydał na świat pierworodnego – i to właściwie wszystko, co napisano o każdym z nich, nie licząc skromnych wyjątków. Jak gdyby sens życia skupiał się na synu. Życie potomków Seta z pewnością nie snuło się leniwie, jak można by sądzić po pobieżnym czytaniu tekstu biblijnego. Nie mogło, choćby z uwagi na towarzystwo kainitów, którzy dbali o wymyślanie rozmaitych atrakcji. Dziś także osoby decydujące się na prowadzenie życia całkowicie zgodnego z Bożą wolą nie narzekają na nudę. Warto chyba nakłaniać spragnioną przygód młodzież do wypróbowania chrześcijaństwa jako sposobu na ciekawe doświadczenia. Jeśli zadbają o wierność Bożemu Słowu, nie braknie im emocji.

Trudno dziwić się owemu zawężeniu uwagi do pierworodnego. Wszak ludzie ci żyli nadzieją nadejścia Mesjasza. Czuli się pielgrzymami wśród świata deprawowanego grzechem i żarliwie czekali na spełnienie danej przez Boga obietnicy. Oto ma się narodzić Zbawiciel. Może więc ten syn jest owym wytęsknionym? Może następny? Uwaga tego rodu skupiona była nie tyle na ułożeniu sobie współczesności w miarę dostatnio i bez problemów, ale na przygotowaniu się na spotkanie z Bogiem, na życie w lepszym świecie. Postawa ta wynikała z miłości do Boga, będącej odblaskiem Jego uczucia. Nic nie mogło stać się bardziej atrakcyjne niż Bóg. Kochali Go i czekali na Niego, gotowi do wszelkich wyrzeczeń. Nie ulegali pokusom materializmu i zeświecczenia dopóty, dopóki miłość Boża jaśniała w ich duszach i mogła się rozwijać. Dbali o nią, strzegli, by nie straciła mocy. Wiedzieli, że wymaga troski, podobnie jak delikatna roślina; że choć zdolna jest przemieniać ludzi jak żadna inna potęga, jednak podlega zniechęceniu, traci siły, gdy pozbawić ją zwykłej radości rozmowy z drugim człowiekiem.

Polska to kraj dziwnego chrześcijaństwa. Wszędzie można rozmawiać o przywódcach politycznych, wychwalać jednych, krytykować innych. Ale próba porozmawiania o przywódcy największego ugrupowania – o Chrystusie – skazana jest z góry na niepowodzenie. Można nawet narazić się na poważne przykrości, gdyż w tym państwie nie wolno mówić o Chrystusie. Jedynie w budynku kościoła dozwolony jest śpiew liturgiczny; ale już na sąsiedniej ulicy nie sposób wymienić myśli o żywym, działającym dziś Jezusie. Można mówić o samochodach, notowaniach giełdowych, sytuacji na Bliskim Wschodzie i romansach gwiazd filmowych – ale nie o Jezusie. Przedziwna cenzura funkcjonuje w tym ponoć chrześcijańskim kraju. Nic dziwnego, że faktyczne zeświecczenie zbiera tu olbrzymie żniwo, doprowadzając do sytuacji, kiedy wierni jak ognia boją się zmiany wyznania, lecz nie boją się grzeszyć; bardziej liczą się z opinią środowiska niż z wolą samego Boga. A swoją drogą, ciekawym byłoby stwierdzenie, na ile powszechnie deklarowane dziś poszanowanie prawa do swobody światopoglądowej wynika z autentycznej miłości do człowieka, a na ile jest efektem zeświecczenia, czyli obojętności religijnej.

Pozostając więc w takiej atmosferze, trudno dziwić się niechęci do poszukiwania prawdy u samego źródła (czyli w Piśmie Świętym), do samodzielnej dbałości o uregulowanie z Bogiem spraw związanych ze zbawieniem, do zmiany czegokolwiek w schematach uświęconych tradycją. Trudno dziwić się atrakcyjności i pewnej formie wygodnictwa polegania na specjalistach od rozliczeń z Bogiem, na ciągłym odwoływaniu się do argumentów liczebności grupy i pokładaniu ufności w jej rzekomej sile, wreszcie do obdarzania atrybutem nieomylności własnego ugrupowania – bez wnikania w Słowo Boże dla sprawdzenia zasadności wyznawanych przekonań. Trudno też oczekiwać, by społeczeństwo pozostające w kręgu podobnych zachowań mogło cieszyć się należytym zdrowiem. Panoszący się lęk i frustracja dają o sobie coraz boleśniej znać. Warto więc chyba poświęcić czas na znalezienie bodaj niektórych sposobów, przydatnych w radzeniu sobie z problemami bieżącej rzeczywistości. Następny rozdział poświęcony został przedstawieniu umiejętności radzenia sobie z różnymi czynnikami stresorodnymi.

PRZYPISY:

[1] II Mojż. 20,13; I Kor. 3,16; 9,19.20; 10,31

[2] Xavier Leon-Dufour SJ – „Słownik Nowego Testamentu” – Księgarnia św. Wojciecha. Poznań.1986. str.426

[3] ibidem, str. 232,233.

[4] Dan. 3

[5] Mat. 11,11

[6] I Król. 14,12.13

[7] Rzym. 6,23

[8] J. Komender (red.) – „Medycyna doświadczalna i kliniczna w II poł. XX wieku” – Wydz. VI Nauk med. PAN. Warszawa. 1997.

[9] S.L. Johnston, P.J.M. Openshaw – „The protective effect of childhood infections” – Brit. Med. Journal 2001,322,367.

[10] II Mojż. 15,26

[11] J.L. Kurkowski – „Prosty zabieg” – Gazeta Lekarska 1997.83.25.

[12] A. Horst – „Refleksje na temat rozwoju badań medycznych” – Medycyna po dyplomie. 2001.10.29,30.

[13] K. Gibiński – „Medycyna i człowiek u progu XXI stulecia” – Medycyna po dyplomie. 2000.9.24.

[14] Johan Huizinga – „Jesień średniowiecza” – PIW. Warszawa. 1992. str. 184-186.

[15] Łuk. 12,15

[16] I Tym. 6,9.10

[17] I Mojż. 4,23