© Copyright by Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o., Warszawa 2021
Text © copyright by Jarosław Sokół, 2011
© Czas honoru 2021 Telewizja Polska S.A.

Wydanie II

Redakcja: Melanż

Korekta: Aleksandra Kiełczykowska, Melanż

Skład, łamanie: Piotr Szczerski

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN®

Zdjęcie na okładce: © Stephen Mulcahey / Trevillion Images

Redaktor prowadzący: Magdalena Chorębała

Dyrektor produkcji: Robert Jeżewski

ISBN: 978-83-8132-306-2

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie, w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Widok 8
00-023 Warszawa
tel. 22 312 37 12

Dział handlowy: handlowy@zwierciadlo.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Być zwyciężonym i nie ulec – to zwycięstwo.

Marszałek Józef Piłsudski

styczeń 1943, Warszawa

Kiedy Lars Rainer został mianowany szefem warszawskiego Gestapo, poczuł się perfidnie oszukany. Jeszcze przed miesiącem był pewien, że sprawa jest na dobrej drodze i już niedługo zostanie przeniesiony do ukochanego Lyonu. Dostał przecież awans na Obersturmbannführera, a przed czterdziestką rzadko kto awansował aż tak wysoko. Mogło to oznaczać tylko jedno: szykowali go na szefa Gestapo w Lyonie.

Niestety, teraz widział, że wszystko było od początku ukartowane: kurs języka i kultury polskiej, skierowanie na kampanię polską we wrześniu trzydziestego dziewiątego, no i ta piekielna służba w Einsatzgruppen[1]. Hansie Frank[2] nigdy nie zamierzał dotrzymać słowa. Zresztą, prawdopodobnie nie miał nawet takiej władzy. Był przecież tylko administratorem wschodniej prowincji Rzeszy, pozbawionym realnych wpływów. To tak jakby starać się o stanowisko pretora przez namiestnika Rzymu w Judei.

Rainer zaśmiał się gorzko sam do siebie. Ani znajomość historii, ani błyskotliwa kariera w policji nie uchroniły go przed oczywistą zasadzką. Dał się nabrać jak dziecko. Hansie potrzebował swojego człowieka w Warszawie i po prostu wykorzystał pierwszą nadarzającą się okazję, jaką była śmierć Standartenführera Gerda Kellera. Na jego miejsce natychmiast rekomendował po cichu Rainera. Była to najlepsza kandydatura z możliwych: młody, niespełna czterdziestoletni, były inspektor Interpolu w Lyonie, a przedtem inspektor policji kryminalnej w Hamburgu, zasłużony podczas niemal trzyletniej służby w Einsatzgruppen w Polsce – krótko mówiąc, idealny szef Gestapo w Warszawie. Berlin nie miał innego wyjścia, jak zgodzić się z tą rekomendacją.

W ten sposób Lars Rainer, świeżo upieczony Obersturmbannführer, znalazł się w styczniu 1943 roku w swoim nowym gabinecie w Warszawie przy ulicy Polizeistrasse 25[3], nazywanej też aleją Szucha. Mimo wszystko musiał przyznać, że gabinet był dość przyjemny, a nawet niemal luksusowy. W ogóle, jeśli się nad tym zastanowić, po blisko trzyletniej tułaczce z Einsatzgruppen, noclegach w przypadkowych kwaterach i żołnierskim wikcie nowa posada miała swoje zalety. Co prawda Warszawa to nie Lyon, ale trzeba szukać pozytywnych stron sytuacji. Takich jak, na przykład, gorące kaloryfery. Niewiele było rzeczy, których Rainer nienawidził bardziej niż zimna. Dreszcz przeszywał go na samą myśl o tym, że mógłby teraz siedzieć w jakiejś lodowatej ziemiance pod Stalingradem. Przypomniał sobie twarze kilku znajomych oficerów z armii Paulusa[4]. Widział niemal, jak w jednej chwili chuchają na odmrożone palce, a w następnej leżą przy drodze jako zmarznięte na kamień zwłoki. Nie miał wątpliwości, że tak właśnie zakończy się rosyjska kampania.

Tymczasem w gabinecie przy Polizeistrasse panowało rozkoszne ciepło, a miękki skórzany fotel przyjmował nowego pana jak wierny pies. Rainer sprawdził wszystkie szafki i szuflady, upewniając się w przekonaniu, że zmarły Standartenführer Keller był alkoholikiem. Wszędzie było pełno butelek z resztkami koniaku i niedomytych kieliszków. Resztę osobistych rzeczy jego poprzednika wsadzono do kartonu, który stał przy ścianie pod drzwiami. Rainer zawahał się, ale natura policjanta była silniejsza niż zasady dobrego wychowania. Otworzył karton. Nie szukał niczego konkretnego. Wiódł go ten sam instynkt, dzięki któremu rozwiązał sprawę osławionego „rzeźnika z Kassel”, a potem już jako inspektor Interpolu w Lyonie doprowadził do pojmania międzynarodowej siatki fałszerzy.

Były to złote lata. Życie pędziło wtedy jak rumak w pełnym galopie. Śledztwa, sukcesy, kobiety, cygara, nocne spelunki, jedzenie, spanie, picie – wszystko sprawiało mu nieziemską przyjemność. Najpiękniejszy był czas spędzony w Lyonie na stanowisku inspektora Interpolu. Za oknem jego biura rosło wielkie drzewo. Uwielbiał ten widok, podobnie jak międzynarodowe środowisko, w którym się obracał, oraz podziw, jakim darzyli go koledzy za przenikliwość i inteligencję.

A potem wszystko się urwało. Nagle, nie wiedzieć dlaczego, został odwołany z powrotem do Niemiec. Najgorsze, że nie przywrócono go nawet na dawne stanowisko w Hamburgu, lecz skierowano do podrzędnego komisariatu w Norymberdze, gdzie zajmował się kieszonkowcami grasującymi na partyjnych zlotach NSDAP[5]. Z początku zupełnie nie potrafił tego zrozumieć. Był przecież wschodzącą gwiazdą niemieckiej kryminalistyki, człowiekiem, który pojmał „rzeźnika z Kassel”. Z czasem wszystko stało się jasne. Zwłaszcza w mieście takim jak Norymberga widać było jak na dłoni, że w czasie jego pobytu w Lyonie Niemcy zmieniły się nie do poznania. Od ponad roku rządziła partia NSDAP, ze śmiesznym austriackim krzykaczem na czele. Wszystkie państwowe urzędy i instytucje były krok po kroku oczyszczane z ludzi, którzy nie nosili w klapie partyjnego znaczka. Rainer stał się więc ofiarą ogólnokrajowej czystki. III Rzesza nie potrzebowała już błyskotliwych detektywów. Najważniejszą kwalifikacją zawodową stało się bezgraniczne oddanie Partii.

W kartonie z rzeczami zmarłego poprzednika znalazł list do żony, najwyraźniej pożegnalny. Kobieta pisała krótko, że nie może już tego wszystkiego znieść – najwyraźniej chodziło o alkoholizm męża – i że wyjeżdża do Niemiec. Byłby to całkiem niezły powód do samobójstwa, ale przecież Keller wcale nie popełnił samobójstwa. Po prostu zmarł w szpitalu z odniesionych ran. Rainer nie miał więc żadnego powodu, żeby węszyć wokół tej śmierci. Coś mu się jednak w tym wszystkim nie zgadzało. Dlaczego szef Gestapo osobiście uczestniczył w akcji przeciwko kilku nic nieznaczącym partyzantom? Może była to jednak jakaś forma samobójstwa. Zrozpaczony po utracie żony Keller po prostu skorzystał z pierwszej lepszej okazji, żeby ze sobą skończyć. Ludzie robili z miłości różne głupie rzeczy. Rainer przekonał się o tym niejednokrotnie podczas policyjnej roboty. Osobiście tylko raz zaznał wielkiego afektu. Było to w Lyonie. Miała na imię Inge i była niemiecką piosenkarką na gościnnych występach. Przespała się z nim, a potem zniknęła. Od tamtej pory wszystkie kobiety porównywał do Inge. Żadna nie miała tak kształtnych piersi ani tak miękkich i słodkawych ust. Nawet teraz, wiele lat później, czuł dojmującą przykrość na myśl o tym, że już nigdy więcej nie znajdzie się z Inge w łóżku.

Dobrze rozumiał więc, w jakim stanie znajdował się Keller po odejściu żony. Sam nigdy się nie ożenił. Po prostu nie interesowała go posada ojca i męża, jak mawiał o tym z przekąsem. Nie chciał w niczym przypominać swojego ojca – brodatego patriarchy wielodzietnej rodziny i nieudanego artysty malarza. A jednak to właśnie ojciec pomógł mu odnaleźć się w nowych Niemczech.

W trzydziestym siódmym roku w Boże Narodzenie Rainer uległ w końcu namowom matki i pojechał na święta do rodzinnego domu w Hesji. I tak nie miał nic lepszego do roboty. W Norymberdze czuł się całkowicie wyobcowany. W tamtych czasach miasto to było czymś w rodzaju mekki dla nowej państwowej religii. Raz do roku odbywał się tu wielki zjazd partii NSDAP, który przypominał coś pomiędzy gigantycznym nabożeństwem a świętem piwa. Wszędzie roiło się od rozhisteryzowanych tłumów. W powietrzu fruwały sztandary ze swastykami i pełne namaszczenia słowa: naród, triumf woli, krew, ziemia i tym podobne. Rainerowi robiło się od tego wszystkiego niedobrze. O krwi, ziemi, a przede wszystkim o narodzie nasłuchał się dosyć w dzieciństwie za sprawą ojca.

Na samym początku było to nawet zabawne. Jego ojciec powrócił z Wielkiej Wojny ze sztuczną nogą oraz przekonaniem, że naród niemiecki musi odzyskać utraconą jedność z ziemią. Każdej niedzieli jeździli więc całą rodziną za miasto i biegali boso po polach: Rainer, jego trzy siostry oraz matka. Nie biegał tylko ojciec. Siedział ze swoją sztuczną nogą na stołku i malował niemiecki krajobraz. Jego obrazy w ogóle nie przypominały tego, co można było zobaczyć gołym okiem. Pełno było na nich muskularnych blondynów o świecących oczach i piersiastych kobiet o szerokich biodrach. Swoim obrazom nadawał dziwne tytuły, takie jak Pragermańskie słońce, Naród światła albo Świt wielkości. Próbował je potem sprzedać, ale nie znajdowały nabywców i stopniowo zapełniały wszystkie ściany w ich domu.

O ile na początku bieganie po polach wydawało się Rainerowi całkiem przyjemną rozrywką, o tyle z czasem stało się uciążliwym obowiązkiem. Ojciec tyranizował całą rodzinę coraz częstszymi wypadami „na łono natury”. Zmuszał ich nie tylko do biegania po polach, ale też do słuchania swoich wykładów na temat związku pomiędzy duszą narodu a jego ojczystym krajobrazem. Twierdził, że ziemia kształtuje cechy narodowe, przez co żyjący na pustyniach Żydzi odznaczają się jałowością charakteru, natomiast zamieszkujący zimne lasy Germanie to ludzie czyści i uduchowieni. Najdziwniejsze, że ojciec zdołał zainteresować wykładami dobrowolnych słuchaczy, którzy podobnie jak rodzina Rainerów szukali poza miastem utraconego kontaktu z niemiecką ziemią.

Przełomowy dzień nadszedł, kiedy Lars Rainer był w ostatniej klasie gimnazjum. Wracając ze szkoły, stanął w progu jak wryty. W ich domu panował taki gwar i tłok jak wieczorem w piwiarni. W dodatku wszyscy goście byli ubrani w identyczne brunatne koszule. Pośrodku tłumu siedział, ubrany tak samo jak reszta, jego ojciec i przemawiał żarliwie na temat związków narodu i ziemi. Matka i siostry Rainera siedziały cicho w kącie z nadzieją, że zamieszanie wkrótce się skończy.

Zmiana okazała się jednak znacznie poważniejsza, niż przypuszczali. Od tej pory tłumne zebrania w ich domu stały się regułą. Coraz więcej sąsiadów wkładało brunatne koszule i przychodziło posłuchać wywodów ojca. Życie w rodzinnym domu stało się nie do zniesienia.

Rainer z ulgą wyjechał do wuja w Hamburgu, żeby podjąć studia na wydziale kryminalistyki. Do domu przyjeżdżał coraz rzadziej. Nie chciał słuchać ciągłych wyrzutów, że jeszcze nie zapisał się do Partii. W końcu w ogóle przestał przyjeżdżać. Kontakty z rodziną ograniczył do wymiany listów z matką.

Kiedy więc po wielu latach pojechał w końcu do domu na święta, nie spodziewał się zbyt wiele. Właściwie byli to dla niego obcy ludzie: z siostrami nigdy nie miał bliższego kontaktu, szalony ojciec budził jego lekceważenie, a matka co najwyżej współczucie. Wiedział, że ojciec będzie próbował nawrócić go na nową wiarę, ale obiecał sobie puszczać jego gadanie mimo uszu.

Na miejscu czekało go kilka niespodzianek. Po pierwsze, ledwo rozpoznał dom, w którym się wychował. Jego młodsze siostry były już zamężne i przyjechały na święta ze swoimi mężami i dziećmi. Wszędzie kręcili się zupełnie obcy ludzie, więc czuł się jak w pensjonacie. Po drugie, ojciec wcale nie zabiegał o nawrócenie marnotrawnego syna. Ledwo podał mu rękę na powitanie, jak gdyby Lars w ogóle nie był wart jego uwagi. Ojciec stał się bowiem partyjną znakomitością. Nadal malował obrazy przedstawiające niemiecki krajobraz. Miały jeszcze mniej wspólnego z rzeczywistością niż poprzednio, ale za to teraz sprzedawały się na pniu. Zamawiali je najwyżsi funkcjonariusze NSDAP, żeby powiesić na ścianach swoich gabinetów. Peter Rainer był częstym gościem na nowych salonach, a jego dom chętnie odwiedzali ludzie z najwyższych sfer, jeśli akurat znajdowali się w okolicy.

Jednym z takich gości był doktor Frank, przyboczny prawnik samego Führera. W drodze na Zjazd Weteranów, czy coś w tym rodzaju, postanowił zatrzymać się w domu słynnego malarza Petera Rainera. Znali się jeszcze z czasów bosych wędrówek po niemieckiej ziemi i pozostawali w wielkiej zażyłości. Właściwie ojciec traktował Franka jak własnego syna w miejsce tego, który tak sromotnie zawiódł pokładane w nim nadzieje. Kiedy siedzieli ze znakomitym gościem przy stole, Lars zrozumiał, że niepotrzebnie tu przyjechał. Nie miał już rodzinnego domu.

Chciał wyjechać następnego dnia, kiedy wszyscy domownicy i goście jeszcze spali. Ktoś zapukał do jego pokoju. Był to doktor Frank.

– Pan jest tym słynnym policjantem, który rozwiązał sprawę „rzeźnika z Kassel”?

Mimo całej niechęci do nowej władzy, Rainer poczuł się mile połechtany tym, że ktoś z samej góry potrafił docenić jego dokonania.

– Czym pan się obecnie zajmuje? – spytał doktor Frank.

Rainer natychmiast dostrzegł swoją szansę. Bez owijania w bawełnę przedstawił haniebny sposób, w jaki odwołano go z posady inspektora Interpolu z Lyonu i skierowano do łapania kieszonkowców w Norymberdze.

Doktor Frank pokiwał ze zrozumieniem głową.

– Zapewne chciałby pan powrócić do Lyonu, mam rację?

Serce Rainera przyspieszyło gwałtownie. Mylił się co do ludzi nowej władzy – wcale nie byli to prymitywni durnie, lecz doskonale wykształceni arystokraci ducha, kulturalni i przenikliwi jak doktor Frank.

– Posłuchaj mnie, Lars. Mogę tak do ciebie mówić?

Rainer zgodził się skwapliwie.

– Nie sądź, że robię to dla twojego ojca. Po prostu potrzebujemy takich ludzi jak ty. Mogę sprawić, że wrócisz do Lyonu. Nie stanie się to dzisiaj ani jutro, ale jeśli przyjmiesz moje warunki, wejdziesz na drogę, która z całą pewnością cię tam zaprowadzi.

– Co to za warunki? – spytał Rainer ze ściśniętym gardłem.

– Po pierwsze, zostaniesz w Norymberdze. Musisz wstąpić do SA[6] i do Partii. Nie interesują mnie twoje zapatrywania. Takie są dzisiaj realia i nic na to nie mogę poradzić. Po drugie, zostaniesz skierowany na kurs języka i kultury polskiej...

– Polskiej? – przerwał mu Rainer. – Po co?

– To jest właśnie trzeci warunek: nie będziesz zadawał żadnych pytań. Musisz mi zaufać. Wrócisz do Lyonu, choć nie potrafię powiedzieć kiedy. Czy przyjmujesz te warunki?

Rainer bez namysłu uścisnął wyciągniętą dłoń doktora Franka. Doskonale zdawał sobie sprawę, że drugi raz takiej propozycji już nie dostanie. Żeby odzyskać swoje życie, był gotów zostać nawet specjalistą od Eskimosów.

Wrócił do Norymbergii i zaczął pilnie wypełniać warunki umowy z doktorem Frankiem. Co prawda w brunatnej koszuli SA czuł się wyjątkowo głupio, ale mimo to uczestniczył we wszystkich paradach na równi z kolegami z komisariatu, a na zebraniach okazywał swój entuzjazm nawet głośniej od innych. Zapisał się do NSDAP i uczestniczył w kolejnych zjazdach już nie jako policyjna obstawa, lecz jako pełnoprawny uczestnik, z partyjnym znaczkiem w klapie. Soboty i niedziele spędzał na nauce języka polskiego i zdobywaniu szczegółowej wiedzy o Polsce. Jego nauczyciele i wykładowcy specjalnie przyjeżdżali w tym celu do Norymbergii. Rainer podejrzewał, że ten szczególny kurs był organizowany przez służby wywiadowcze, a w miarę jak rozwijała się sytuacja międzynarodowa, nabierał pewności, że przygotowywano go do jakiejś tajnej misji.

Wybuch wojny z Polską nie był więc dla niego żadnym zaskoczeniem, podobnie jak powołanie do wojska. Nie walczył jednak na froncie, w każdym razie nie w sensie dosłownym. Przydzielono go do SS-Sonderkommando „Tiger”, specjalnej jednostki należącej do Einsatzgruppen. Ich zadanie polegało na tym, że posuwali się krok w krok za jednostkami frontowymi i „oczyszczali” zajęte tereny z „elementów niepożądanych”, a więc Żydów, przedstawicieli inteligencji, duchowieństwa oraz wszelkich grup społecznych czy jednostek, które mogłyby organizować czynny opór. Listy takich „elementów” sporządzał właśnie Rainer. Znajomość polskich realiów oraz policyjne doświadczenie okazywały się teraz nieocenione. Dzięki Rainerowi SS-Sonderkommando „Tiger” osiągało znacznie lepsze efekty niż jakakolwiek inna specjalna grupa operacyjna. Inaczej mówiąc, zabijali więcej ludzi. Rainer starał się nie oglądać rezultatów swojej pracy, ale doskonale zdawał sobie sprawę, że siedząc przy maszynie do pisania, codziennie wydaje setki, a nawet tysiące wyroków śmierci. Często ogarniała go zgroza, czysta zgroza, ale powtarzał sobie wtedy w myślach jedno słowo: Lyon, Lyon, Lyon... Na jakiś czas pomagało.

Właściwie był już bliski załamania nerwowego, kiedy nagle runęła na niego jak grom z jasnego nieba wiadomość o awansie na Obersturmbannführera. Tylko jego szef SS-Brigadeführer Stock zorientował się od razu, co się święci. „No to tylko patrzeć, jak pana przeniosą”, powiedział do niego po uroczystej promocji. Rainer nie cierpiał Stocka. Uważał go za wyjątkową kanalię i zboczeńca. W jego Sonderkommando aż roiło się od byłych kryminalistów, których Stock powyciągał z więzień. Rainer niczego nie pragnął bardziej niż zakończenia piekielnej służby pod jego dowództwem.

Liczył dni do powrotu do Lyonu. Wszystko wskazywało na to, że nadszedł wreszcie jego czas. Wypełnił z nawiązką warunki umowy z doktorem Frankiem, zawartej długo przed wybuchem wojny. Lyon znajdował się teraz pod niemiecką okupacją, a doktor Frank pełnił funkcję Generalnego Gubernatora na terenie podbitej Polski.

I wtedy właśnie przyszła z Berlina nominacja na szefa warszawskiego Gestapo. W pierwszym odruchu buntu Rainer chciał pojechać do Krakowa, żeby osobiście rozmówić się z gubernatorem Frankiem. Kiedy jednak otrzeźwiał, zdał sobie sprawę, że dał się zwieść jak dziecko. Frank nigdy nie miał zamiaru spełnić swojej obietnicy. Prawdopodobnie już wtedy, gdy spotkali się podczas świąt Bożego Narodzenia, wiedział o planowanej wojnie i roli, jaką miał w niej odegrać. Po prostu zawczasu obsadzał rozmaite urzędy w Polsce swoimi ludźmi. Patrząc wstecz, Rainer nabierał pewności, że świąteczne spotkanie w domu jego ojca wcale nie było przypadkowe.

Pozostawało mu szukać pozytywnych stron nowej sytuacji, takich jak gorące kaloryfery, wygodny fotel, czteropokojowe mieszkanie w niemieckiej dzielnicy, służbowy samochód, godziwa pensja, zaskakująco dużo dobrych lokali w mieście... Jeśli się nad tym zastanowić, to pozytywnych stron wcale nie brakowało. Można by wręcz poczuć wdzięczność dla nieszczęsnego Kellera, że raczył usunąć się z tego świata, pomyślał Rainer z przekąsem.

W kartonie z rzeczami zmarłego znalazł zeszłoroczny kieszonkowy kalendarz oprawiony w czarną skórę. Zapiski pod datami były bardzo skąpe, ujawniając całą nędzę towarzyskiego życia Standartenführera Kellera w Warszawie – przynajmniej w ciągu ostatniego roku. Ograniczały się głównie do krótkich przypomnień o urodzinach znajomych. Najwięcej było notatek o spotkaniu z „H”. Zaczynały się nagle w drugiej połowie czterdziestego drugiego roku. „H. – 12.30”. „H. – kasyno, 14.00”. „H. – 18.00, telefon”. Kontakty Kellera z H. były bardzo intensywne. Miejsca, w których się spotykali, raczej wykluczały, że była to kobieta. H. musiał być kimś, z kim Kellera łączyły stosunki zupełnie innej natury. Nie można było całkiem wykluczyć związku homoseksualnego, ale policyjny nos Rainera podpowiadał mu, że chodziło o coś zupełnie innego. H. mógł być ważnym agentem Kellera albo jego cichym wspólnikiem w jakiejś niejasnej sprawie. W każdym razie był to niemal na pewno człowiek, który miał coś wspólnego ze śmiercią byłego szefa Gestapo.

Rainer sięgnął po słuchawkę telefonu, żeby natychmiast rozpocząć śledztwo. Wróciło dawne podniecenie, które zawsze odczuwał przy skomplikowanych sprawach. W jednej chwili zapomniał o swoim rozgoryczeniu, a nawet o tym, że jest w Warszawie, ponieważ wielkie drzewo, które rosło za oknem jego nowego gabinetu, kubek w kubek przypominało widok z biura w Lyonie.

Część I

Detektyw z alei Szucha

1

Pustka

Cmentarz Bródnowski był ogromną nekropolią otoczoną wysokim czerwonym murem o łącznej długości przeszło pięciu kilometrów. Kto nie znał dokładnie drogi do konkretnego grobu, łatwo gubił się w labiryncie pomników i okazałych grobowców, błądząc godzinami w poszukiwaniu jednej z ośmiu bram wyjściowych. Niemieccy żandarmi zapuszczali się tu niezwykle rzadko, choć raporty donosicieli jednoznacznie stwierdzały, że miejsce to służy polskiemu podziemiu za ważny ośrodek magazynowy. W niektórych grobowcach mieściły się podobno duże arsenały broni i materiałów wybuchowych, a w innych – nawet kryjówki dla osób poszukiwanych listami gończymi.

Michał kluczył szybko między grobami. Doskonale znał drogę. Chodził nią niemal codziennie przez kilka ostatnich tygodni.

Matka była już na miejscu. Pochylona, porządkowała zmarznięty na kamień grób ojca z taką samą pieczołowitością, z jaką kiedyś dbała o ich wspólne mieszkanie. Objęli się na powitanie.

– Co z Władkiem? – zapytała Maria.

– Bez zmian. Nadal nie chce nikogo widzieć.

– Ciągle się obwinia?

– Trzeba dać mu trochę czasu. Najważniejsze, że wyszedł z tyfusu.

Maria kiwnęła głową. Wcale nie była już pewna, co jest najważniejsze. Przedtem, kiedy ogarniały ją wątpliwości, zawsze odwoływała się do męża, jako do najważniejszej instytucji. Nawet przez ostatnie lata, kiedy zaginął gdzieś na wschodzie, przez cały czas istniał w jej świadomości, pozwalając oprzeć się każdej fali strachu i zwątpienia. Teraz czuła w tym miejscu tylko bolesną wyrwę. Coraz częściej, kiedy nie widzieli tego jej pacjenci ani synowie, poddawała się zwierzęcej rozpaczy. Wyła, gryzła swoją rękę, tłukła czołem o ścianę. No bo co właściwie było najważniejsze? Władek niby przeżył, ale życia pozostało w nim niewiele. Ostatnie spotkanie ze starszym synem w Otwocku zrobiło na niej wstrząsające wrażenie. Zobaczyła jakiegoś obcego brodatego człowieka, który potraktował ją jak wroga. To nie mógł być jej syn Władek.

Wyjęła z siatki trzy świeczki, które udało jej się zdobyć dzięki siostrze Józefie.

– Daj zapałki – powiedziała do Michała.

– Zapałki? Nie mam – odparł Michał, czerwieniąc się z przyzwyczajenia. Ojciec często stosował kiedyś wobec niego podobne sztuczki. Prosił go o zapałki, żeby wykazać, że popala ukradkiem papierosy. Nagle Michał zdał sobie sprawę, że tamten świat skończył się nieodwracalnie, a jego ojciec leżał teraz na Cmentarzu Bródnowskim, pochowany pod fałszywym nazwiskiem „Andrzej Marczewski”. Łzy trysnęły mu gwałtownie z oczu. Nic nie mógł na to poradzić.

Matka objęła go mocno.

– Daj te zapałki – szepnęła.

Po chwili na grobie Czesława Konarskiego zapłonęły trzy świeczki – od jego żony, młodszego syna oraz w imieniu starszego, który nie miał ani dość siły, ani woli życia, żeby przyjść na cmentarz.

Powietrze w Otwocku miało ohydny żelazisty smak. W dodatku za każdym razem, kiedy kapitanowa Malicka otwierała okno, żeby przewietrzyć pokój, do środka wdzierała się wyraźna woń spalenizny. Władek nie potrafił zrozumieć, w jaki sposób to podwarszawskie miasteczko zyskało swoją sławę modnego uzdrowiska. Artyści i mężowie stanu przyjeżdżali tu przed wojną leczyć płuca; spacerowali po parkach wokół licznych pensjonatów, które mieściły się w dużych drewnianych willach. Nawet teraz w styczniu 1943 roku, pół roku po masakrze psychicznie chorych w Zofiówce[7] i masowych egzekucjach w getcie, Otwock wciąż wabił nadzieją cudownego uzdrowienia. Ze swojego łóżka Władek widział w oddali były pensjonat Abrama Gurewicza, który Niemcy zamienili na szpital dla swoich żołnierzy. Na mieście często można było spotkać rekonwalescentów z armii Paulusa, którym udało się w porę opuścić lodowe piekło pod Stalingradem. Kapitanowa Malicka opowiadała o tym z przejęciem, karmiąc Władka obrzydliwą papką, która z powodzeniem mogła konkurować z wiktem na Pawiaku.

– A wczoraj, proszę pana, to dopiero widziałam obrazek. Idzie dwóch – jeden bez ręki, aż po samo ramię mu amputowali; drugi – głowa cała obandażowana, tylko usta mu było widać, poparzony chyba. Dwa ludzkie wraki, wydawałoby się. Ale nie uwierzyłby pan, śmieją się na całą ulicę. Szczęśliwi jak dwa skowronki! Chyba pan rozumie, co to znaczy?

– Nie – mruknął Władek, przełknąwszy z rozsądku kolejną łyżkę. Trajkot gospodyni męczył go jeszcze bardziej niż jedzenie. Chciał znowu zasnąć.

– Przecież to oczywiste! Oni już mają tej wojny dosyć! Tylko patrzeć, jak zaczną się wycofywać. Najpierw z Sowietów, potem z Polski!

– Chciałbym się przespać, pani Malicka.

– Oczywiście. Sen bardzo dobrze panu zrobi. Przewietrzę tu trochę, dla zdrowia.

– Nie! Proszę.

Tym razem udało mu się uniknąć porcji uzdrowiskowego powietrza. Zamknął oczy i natychmiast zasnął.

Władek nie miał zamiaru pozostawać w Otwocku ani dnia dłużej, niż wymagała tego jego rekonwalescencja po tyfusie i pobycie na Pawiaku. Nadal jednak był tak słaby, że kapitanowa Malicka musiała prowadzać go do toalety. Spał, budził się, spał, zjadał kilka łyżek szarej papki i znowu zasypiał. Sen był wyzwoleniem od natrętnych myśli i obrazów. Od twarzy, które ciągle wychodziły z mroku, przerażająco wyostrzone i wielkie. Od strzępów zdań, zapętlonych w jego pamięci. Skrawków wspomnień, kolorowych rozbłysków, dziwacznych kształtów i form. Wszystko to było zupełnie pozbawione sensu. Cały ten śmietnik wirował mu w głowie i nie pozwalał przypomnieć sobie tego, co naprawdę było ważne: twarzy ojca, majora Konarskiego, który zginął, odbijając go z Pawiaka.

O ojcu powiedzieli mu dopiero, kiedy leżał już w Otwocku. Przyszli razem. Nie było to rozsądne, choć z drugiej strony przez pełną lokatorów willę kapitanowej Malickiej, która w dodatku dorabiała sobie reperowaniem pończoch, stale przewijali się jacyś ludzie, więc nie powinno to wzbudzić żadnych podejrzeń.

Matka płakała cicho.

– Niech ci nie przyjdzie do głowy, że to twoja wina – powiedział Michał. – Tata wiedział, co robi.

Władek milczał.

– Dostał pośmiertnie Krzyż Walecznych – ciągnął jego młodszy brat. – Chcesz zobaczyć?

– Zostawcie mnie samego.

Matka podniosła na niego załzawiony wzrok i wybuchła jeszcze silniejszym płaczem. Nie wiedział dlaczego, ale ogarnęła go wściekłość.

– Słyszycie mnie?! Chcę zostać sam!

Został więc sam. Nie odwiedzali go więcej. Mimo wszystko było to zbyt niebezpieczne. W Warszawie wisiały listy gończe ze zdjęciem, jakie zrobiono mu podczas jednego z przesłuchań. Przez większą część dnia spał. Potem, kiedy gorączka ustąpiła zupełnie, okresy na jawie zaczęły wydłużać się coraz bardziej. Leżał więc z rękami na białej pościeli i patrzył na wrony na nagim drzewie i drewniany pensjonat Gurewicza w oddali.

W końcu leżenie stało się nie do wytrzymania. Spuścił nogi na podłogę i usiadł na łóżku. Wstał powoli. Zawirowało mu przed oczami, zaszumiało w uszach, ale utrzymał się na nogach. Zrobił pierwszy krok i oparł się o poręcz krzesła. Na razie szło mu doskonale. Pokrzepiony, ruszył do drzwi. Udało mu się wyjść na korytarz i oprzeć całym ciałem o poręcz schodów. Odpoczął chwilę. W drewnianym domu pani Malickiej, zbudowanym w typowym dla Otwocka stylu letniskowej willi, panowała cisza. Wszyscy lokatorzy byli w pracy. Władek uspokoił oddech i postanowił zaatakować trudniejszą przeszkodę – schody. Na pierwszym stopniu omal nie stracił równowagi i nie runął w dół. Postanowił zmienić taktykę. Usiadł i zaczął zsuwać się w tej pozycji w dół stopień po stopniu. Wreszcie dotarł na parter. Wziął kilka wdechów, chwycił z całej siły poręcz i podniósł się z powrotem do pionu. Przez chwilę chwiał się niepewnie. Czekał go teraz najtrudniejszy odcinek – między poręczą schodów a drzwiami wyjściowymi nie było żadnego oparcia. Pokonanie tej drogi na chwiejnych nogach wydawało się wręcz niemożliwe.

Ostrożnie puścił poręcz. Wysunął prawą nogę do przodu, jakby wchodził na cienki lód. Czuł, że kolana w każdej chwili mogą się pod nim załamać. Zrobił drugi krok. Nadal stał. Co tam stał – chodził! Nagle ogarnęła go szalona radość. Wydało mu się, że wychodzi do walki na ring bokserski, jak dawniej. Poczuł się niezwyciężony. Mógłby się teraz zmierzyć z samym Karlem Hübnerem, z którym tak głupio przegrał kiedyś przez nokaut! Podłoga skrzypiała radośnie pod jego bosymi stopami. Dotarł do drzwi. Nacisnął klamkę i wyszedł na ganek.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Einsatzgruppen (niem.) – specjalne grupy operacyjne podlegające Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), działające na zapleczu wojsk niemieckich, których zadaniem była eksterminacja ideologicznych wrogów III Rzeszy.

[2] Hans Frank (1900–1946) – niemiecki gubernator okupowanych ziem polskich w latach 1939–1945.

[3] Polizeistrasse – okupacyjna nazwa alei Szucha, gdzie pod numerem 25 mieściła się siedziba niemieckiej policji bezpieczeństwa.

[4] Friedrich Paulus (1890–1957) – niemiecki feldmarszałek, dowódca wojsk niemieckich pod Stalingradem, gdzie w 1943 roku poniósł miażdżącą klęskę i dostał się do radzieckiej niewoli.

[5] NSDAP – Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników. Partia polityczna sprawująca totalitarną władzę w III Rzeszy w latach 1933–1945.

[6] SA – bojówki NSDAP.

[7] Zofiówka – Zakład dla Nerwowo i Psychicznie Chorych Żydów w Otwocku zlikwidowany przez Niemców w 1942 roku wraz z otwockim gettem.